Tây An có phải điểm khởi đầu Con đường tơ lụa? Dấu ấn còn lại là gì?

Năm 138 TCN, sứ giả Trương Khiên (张骞, Zhāng Qiān) rời Trường An, vị trí Tây An ngày nay, theo lệnh Hán Vũ Đế để mở đường sang Tây Vực, đặt nền móng cho tuyến giao thương xuyên lục địa mà hậu thế gọi là Con đường tơ lụa. Tây An giữ vai trò khởi đầu ở giai đoạn Tây Hán, còn UNESCO công nhận thêm Lạc Dương là điểm khởi đầu phía đông ở giai đoạn Đông Hán tiếp nối.

Tây An có đúng là điểm khởi đầu Con đường tơ lụa không?

Tây An đúng là điểm khởi đầu của Con đường tơ lụa (丝绸之路, Sīchóu zhī Lù) trong giai đoạn hình thành sớm nhất, khi Trương Khiên xuất phát từ kinh đô Trường An của nhà Tây Hán vào năm 138 TCN, nhưng đây không phải là câu trả lời tuyệt đối duy nhất. Trong danh sách di sản thế giới "Con đường tơ lụa: Mạng lưới tuyến đường hành lang Trường An - Thiên Sơn" được UNESCO công nhận tháng 6/2014, tổ chức này ghi nhận cả Tây An lẫn Lạc Dương là hai điểm khởi đầu phía đông, tương ứng hai giai đoạn lịch sử: Tây Hán đóng đô tại Trường An khi Trương Khiên mở đường, còn Đông Hán dời đô về Lạc Dương và tiếp tục duy trì tuyến giao thương qua các sứ mệnh như của Ban Siêu. Toàn bộ danh sách gồm 33 di chỉ di sản trải dài qua Trung Quốc, Kazakhstan và Kyrgyzstan. Nói cách khác, đây là câu chuyện của hai kinh đô nối tiếp nhau, không phải cuộc cạnh tranh xem thành phố nào mới "chính chủ". Trong quá trình tư vấn hành trình, chúng tôi nhận thấy khá nhiều khách Hà Nội tìm hiểu tour Tây An - Lạc Dương từ Hà Nội cũng đặt câu hỏi tương tự, và cách hiểu đầy đủ nhất là xem hai thành phố như hai chương nối tiếp của cùng một câu chuyện lịch sử.

Bản đồ Con đường tơ lụa cổ đại xuất phát từ Tây An

Trương Khiên mở đường sang Tây Vực năm 138 TCN như thế nào?

Trương Khiên mở đường sang Tây Vực khi được Hán Vũ Đế cử đi cùng đoàn tùy tùng khoảng 99 người vào năm 138 TCN, với mục tiêu ban đầu là tìm kiếm liên minh quân sự với bộ tộc Đại Nguyệt Chi để cùng chống lại Hung Nô, thế lực du mục đang đe dọa biên giới phía bắc nhà Hán. Trên đường đi, ông bị Hung Nô bắt giữ nhiều năm, tới năm 125 TCN mới trở về Trường An, khoảng 13 năm sau khi xuất phát. Dù không đạt được liên minh quân sự, chuyến đi mang về lượng thông tin địa lý, chính trị quý giá về vùng đất phía tây mà triều đình nhà Hán chưa từng biết, sau này được sử sách mô tả bằng cụm từ "tạc không Tây Vực", nghĩa là khai phá một khoảng trống chưa ai từng đặt chân qua. Khoảng năm 119 TCN, Trương Khiên tiếp tục dẫn đầu sứ mệnh thứ hai, lần này tới bộ tộc Ô Tôn gần thung lũng sông Y Lê, hoàn tất khoảng năm 115 TCN. Hai chuyến đi này mở đường cho việc trao đổi sứ thần, hàng hóa giữa nhà Hán với các vương quốc Trung Á, đồng thời mang giống nho và cỏ linh lăng về Trung Nguyên.

Tranh minh họa Trương Khiên xuất sứ Tây Vực

Tên gọi "Con đường tơ lụa" ra đời từ khi nào, do ai đặt?

Tên gọi "Con đường tơ lụa" ra đời khá muộn, từ năm 1877, khi nhà địa lý học người Đức Ferdinand von Richthofen đặt ra thuật ngữ "Seidenstraße" trong các công trình nghiên cứu về mạng lưới giao thương cổ đại giữa Trung Quốc và phương Tây. Suốt hơn 2.000 năm trước khi thuật ngữ này xuất hiện, những người thực sự đi lại trên tuyến đường, từ Trương Khiên tới các thương nhân Sogdian, chưa từng biết tới cái tên "Con đường tơ lụa" như cách gọi ngày nay. Khái niệm của Richthofen ban đầu mang tính học thuật, chỉ phổ biến rộng rãi trong giới nghiên cứu và công chúng từ thập niên 1980, khi khảo cổ học xác nhận quy mô trao đổi văn hóa, tôn giáo, kỹ thuật khổng lồ dọc tuyến đường này.

Bản đồ lịch sử vẽ tuyến đường tơ lụa nối Á - Âu

Con đường tơ lụa cổ đại từ Tây An đi qua những đâu?

Con đường tơ lụa cổ đại xuất phát từ Tây An đi theo hành lang Hà Tây (Hexi), băng qua tỉnh Cam Túc theo thứ tự các điểm dừng: Thiên Thủy, Lan Châu, Vũ Uy, Trương Dịch, Tửu Tuyền, Gia Dụ Quan rồi tới Đôn Hoàng, nơi có quần thể hang đá Mạc Cao nổi tiếng. Từ Đôn Hoàng, tuyến đường chia thành ba nhánh chính để vượt qua khu vực Tân Cương: nhánh nam đi qua Nhược Khương, Thả Mạt, Hòa Điền tới Kashgar; nhánh giữa qua Lâu Lan, Thổ Lỗi Phồn, Khố Xa tới Kashgar; và nhánh bắc qua Cáp Mật, Urumqi, Y Ninh. Toàn tuyến đường tơ lụa cổ đại trải dài khoảng 10.000km, trong đó riêng đoạn nằm trong lãnh thổ Trung Quốc chiếm khoảng 3.000km. Đây cũng là lý do nhiều tour Trung Quốc từ Hà Nội hiện thiết kế thêm hành trình mở rộng từ Tây An sang Đôn Hoàng hoặc Cam Túc cho khách muốn trải nghiệm trọn vẹn dấu tích con đường tơ lụa.

Hành lang Hà Tây, đoạn đường tơ lụa băng qua tỉnh Cam Túc

Di chỉ Vị Ương Cung còn lại những gì từ hoàng cung nhà Hán?

Di chỉ Vị Ương Cung (未央宫, Wèiyānggōng) là phần còn lại quan trọng nhất của hoàng cung nhà Tây Hán tại Tây An, được Thừa tướng Tiêu Hà cho xây dựng từ năm 200 TCN, ngay trong những năm đầu triều đại. Đây từng là nơi thiết triều và sinh sống của hầu hết các hoàng đế Tây Hán, với tổng diện tích khu cung điện lên tới khoảng 5km², lớn hơn nhiều lần Tử Cấm Thành hiện nay ở Bắc Kinh. Các quyết sách cử Trương Khiên đi sứ Tây Vực và duy trì quan hệ với các vương quốc Trung Á đều được đưa ra tại đây, khiến di chỉ này gắn liền trực tiếp với vai trò khởi nguồn con đường tơ lụa, không chỉ là một cung điện cổ. Khu vực này ngày nay được quy hoạch thành công viên di chỉ khảo cổ, trưng bày nền móng các công trình cùng hiện vật khai quật được, phù hợp với khách muốn tìm hiểu sâu về gốc rễ quyền lực nhà Hán hơn là chỉ tham quan cảnh quan.

Di chỉ khảo cổ Vị Ương Cung, hoàng cung nhà Tây Hán

Đại Đường Tây Thị từng sầm uất thế nào thời nhà Đường?

Đại Đường Tây Thị (大唐西市) từng là khu chợ quốc tế sầm uất bậc nhất của kinh đô Trường An thời nhà Đường, nơi thương nhân từ Trung Á, Ba Tư tụ họp buôn bán. Khu chợ nguyên gốc có quy mô khoảng 1.031 mét theo hướng bắc nam và 927 mét theo hướng đông tây, được quy hoạch thành 9 khu vực nhỏ bởi hệ thống đường nội bộ rộng tới 16 mét, thời hoàng kim có thể đón tới khoảng 150.000 lượt người qua lại mỗi ngày. Một trận hỏa hoạn lớn năm 835 đã phá hủy phần lớn khu chợ, và phải tới thập niên 1960 giới khảo cổ mới bắt đầu khai quật quy mô lớn tại đây. Ngày nay, khu di chỉ được quy hoạch lại thành Đại Đường Tây Thị, rộng khoảng 160.000m², gồm Bảo tàng Đại Đường Tây Thị, bảo tàng tư nhân đầu tiên tại Trung Quốc xây trực tiếp trên nền di chỉ khảo cổ, trưng bày hơn 20.000 hiện vật từ thời nhà Thương tới nhà Thanh.

Bạn có thể đọc thêm: Văn hóa nhà Đường còn để lại dấu ấn gì ở Tây An ngày nay? để xem thêm những công trình thời Đường khác vẫn còn hiện diện giữa lòng thành phố.

Bảo tàng Đại Đường Tây Thị, xây trên nền chợ quốc tế thời Đường

Tháp Hưng Giáo Tự có gì đặc biệt, vì sao ít người biết?

Tháp Hưng Giáo Tự (兴教寺塔) là nơi an táng xá lợi của nhà sư Huyền Trang, người đã thỉnh kinh từ Ấn Độ về và cũng là nhân vật gắn liền với Đại Nhạn Tháp giữa trung tâm Tây An. Điểm khác biệt lớn nhất là vị trí: ngôi tháp này nằm cách trung tâm Tây An hơn 30km về phía nam, trên cao nguyên Thiểu Lăng, được bố trí theo cụm ba tháp với hai tháp nhỏ hơn của các đệ tử đứng hai bên. Dù cùng nằm trong danh sách di sản Con đường tơ lụa UNESCO công nhận năm 2014 như Đại Nhạn Tháp, nơi đây lại ít người biết tới hơn hẳn vì nằm xa các cụm du lịch trung tâm. Khuôn viên chùa vẫn giữ được không khí tĩnh lặng hiếm có so với các điểm tham quan đông đúc khác ở Tây An, phù hợp với khách muốn tìm hiểu sâu về hành trình thỉnh kinh của Huyền Trang thay vì chỉ chụp ảnh check-in. Trong các đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi từng dẫn tới Tây An, hiếm có nhóm nào chủ động yêu cầu ghé tháp Hưng Giáo Tự vì phần lớn lịch trình tiêu chuẩn không đưa điểm này vào, dù đây thực chất là một di sản UNESCO đầy đủ.

Cụm ba tháp tại chùa Hưng Giáo Tự trên cao nguyên Thiểu Lăng

Thiểm Tây còn những di chỉ Con đường tơ lụa nào khác?

Ngoài các điểm nằm trong nội đô Tây An, tỉnh Thiểm Tây còn đóng góp thêm hai di chỉ khác vào danh sách di sản Con đường tơ lụa được UNESCO công nhận, nâng tổng số điểm của tỉnh này lên 7 di chỉ trong tổng số 33 điểm toàn tuyến. Một là mộ Trương Khiên, đặt tại huyện Thành Cố, thành phố Hán Trung, nơi vẫn còn giữ được các tượng đá canh mộ mang phong cách điêu khắc đặc trưng thời Hán. Hai là quần thể hang đá Đại Phật Tự tại Bân Châu, phía tây bắc Tây An, gồm khoảng 109 hang động với tổng cộng khoảng 1.568 pho tượng Phật, được xem là cụm nghệ thuật hang đá quy mô lớn nhất tại Thiểm Tây. Cả hai điểm này nằm khá xa trung tâm Tây An nên hiếm khi xuất hiện trong lịch trình tour tiêu chuẩn, chủ yếu phù hợp khách đi chuyên đề lịch sử. Với ai muốn tìm hiểu rộng hơn về lịch sử Trung Hoa ngoài cụm Tây An, Bạn có thể đọc thêm: Phủ Khai Phong có phải nơi xử án của Bao Công? Đi xem gì? để khám phá thêm một lớp lịch sử khác của Trung Quốc thời phong kiến.

Hang đá Đại Phật Tự tại Bân Châu, Thiểm Tây

Câu hỏi thường gặp về Con đường tơ lụa ở Tây An

Con đường tơ lụa cổ đại vận chuyển những hàng hóa gì ngoài tơ lụa?

Ngoài tơ lụa, hàng hóa vận chuyển trên Con đường tơ lụa còn gồm nhiều mặt hàng khác theo cả hai chiều. Từ Trung Nguyên đi về phía tây có gốm sứ, giấy và sản phẩm sơn mài, còn từ Trung Á, Ba Tư đưa vào Trung Quốc có ngựa giống tốt, đá quý, thủy tinh, hương liệu và đặc biệt là giống nho, cỏ linh lăng mà chính Trương Khiên mang về từ Tây Vực. Ngoài hàng hóa vật chất, tuyến đường này còn là kênh truyền bá tôn giáo quan trọng, đặc biệt là Phật giáo từ Ấn Độ vào Trung Quốc qua ngả Trung Á.

Tháp Hưng Giáo Tự cách trung tâm Tây An bao xa, có mất phí không?

Tháp Hưng Giáo Tự cách trung tâm Tây An hơn 30km về phía nam, thuộc khu vực cao nguyên Thiểu Lăng, di chuyển bằng ô tô mất khoảng 45 phút tới 1 giờ tùy tình trạng giao thông. Khu vực chùa và tháp hiện miễn phí vào cửa, khác với Đại Từ Ân Tự nơi đặt Đại Nhạn Tháp vốn thu phí riêng, nhưng lượng khách tới đây thưa hơn nhiều nên phù hợp với ai muốn tham quan trong không khí yên tĩnh.

Mộ Trương Khiên ở Hán Trung cách Tây An bao xa?

Mộ Trương Khiên đặt tại huyện Thành Cố, thành phố Hán Trung, cách Tây An khoảng 242km. Tuyến tàu cao tốc giữa hai thành phố mất khoảng 1 đến 1,5 giờ di chuyển, với khoảng 75 chuyến tàu chạy mỗi ngày, giá vé hạng phổ thông dao động từ 97 tới 125 nhân dân tệ. Do khoảng cách khá xa, điểm này hiếm khi được ghép chung với lịch trình tham quan nội đô Tây An trong cùng một ngày.

Tây An hay Lạc Dương mới là điểm khởi đầu thực sự của Con đường tơ lụa?

Không có câu trả lời tuyệt đối cho việc thành phố nào mới là điểm khởi đầu "thực sự", vì UNESCO công nhận cả hai trong cùng một danh sách di sản. Tây An gắn với giai đoạn Tây Hán khi Trương Khiên lần đầu mở đường, còn Lạc Dương gắn với giai đoạn Đông Hán khi kinh đô dời về đây và tuyến giao thương tiếp tục được duy trì qua nhiều thế kỷ sau. Cách hiểu chính xác nhất là xem đây là hai giai đoạn nối tiếp của cùng một câu chuyện lịch sử, thay vì một cuộc cạnh tranh danh hiệu giữa hai thành phố.

Đại Đường Tây Thị ngày nay có gì để tham quan?

Đại Đường Tây Thị ngày nay tổ chức trưng bày theo nhiều gian văn hóa khác nhau như Trung Hoa, Nhật Bản, Ấn Độ, Thái Lan, Ba Tư, tái hiện không khí giao thương đa quốc gia từng có tại đây, bên cạnh khu chợ đồ cổ và phố ẩm thực phục vụ khách tham quan cả ngày. Đây là điểm phù hợp với khách muốn tìm hiểu khía cạnh giao lưu văn hóa quốc tế của con đường tơ lụa hơn là chỉ tham quan công trình tôn giáo hay cung điện.

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ chuyên gia Du Lịch Trung Quốc của China Trip, đơn vị chuyên tổ chức tour Trung Quốc từ Hà Nội với 15 năm kinh nghiệm làm du lịch tại Hà Nội. Thông tin được cập nhật tháng 8/2026. Nếu bạn cần tư vấn lịch trình hoặc giá tour mới nhất, liên hệ trực tiếp tại China Trip.