Thượng Hải từ làng chài đến 'Paris phương Đông': lịch sử hình thành một đô thị quốc tế

Thượng Hải chuyển từ thị trấn chài lưới nhỏ thành đô thị quốc tế nhờ Hiệp ước Nam Kinh năm 1842, buộc mở cửa làm cảng thương mại cho phương Tây. Các tô giới Anh, Pháp, Mỹ sau đó lần lượt hình thành, kéo theo dòng vốn và kiến trúc châu Âu dọc sông Hoàng Phố. Thập niên 1920, 1930, thành phố đạt đỉnh phồn hoa, được mệnh danh là 'Paris phương Đông' trước khi hồi sinh từ Phố Đông.

Bến Ngoại Than về đêm, một bên là kiến trúc châu Âu cổ, một bên là đường chân trời Phố Đông hiện đại

Trước năm 1842, Thượng Hải là một thị trấn như thế nào?

Trước năm 1842, Thượng Hải chỉ là một thị trấn buôn bán và dệt bông cỡ vừa bên bờ sông Hoàng Phố, có tường thành xây từ năm 1553 để chống hải tặc, chưa phải trung tâm lớn so với Tô Châu hay Hàng Châu cùng vùng Giang Nam.

Từ đầu thế kỷ 15, nhà Minh đã cho nạo vét sông Hoàng Phố để thuận tiện giao thương, giúp Thượng Hải dần trở thành điểm trung chuyển hàng hóa của vùng cửa sông Trường Giang. Đến năm 1644, thị trấn này đã phát triển thành một trung tâm dệt bông quan trọng với khoảng 200.000 dân, nhưng vẫn chỉ là đô thị cấp huyện, quy mô nhỏ hơn nhiều so với Tô Châu, trung tâm thương mại và văn hóa hàng đầu vùng Giang Nam thời bấy giờ. Khu phố cổ có tường bao quanh ngày nay, nơi du khách thường ghé Miếu Thành Hoàng, chính là dấu tích còn lại của thị trấn Thượng Hải thời kỳ tiền hiện đại này.

Khu phố cổ quanh Miếu Thành Hoàng, dấu tích còn lại của Thượng Hải trước năm 1842

Vì sao năm 1842 trở thành bước ngoặt lớn nhất trong lịch sử Thượng Hải?

Năm 1842, Hiệp ước Nam Kinh kết thúc Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất buộc nhà Thanh mở năm cảng biển cho thương nhân Anh, trong đó có Thượng Hải, biến thị trấn nhỏ này thành cửa ngõ thương mại quốc tế chỉ trong vài thập kỷ.

Trước năm 1842, triều đình nhà Thanh gần như đóng cửa với thương mại phương Tây, từng từ chối đề nghị mở rộng buôn bán của Công ty Đông Ấn Anh từ năm 1832. Thất bại trong Chiến tranh Nha phiến buộc nhà Thanh phải ký hiệp ước, mở cùng lúc năm cảng gồm Thượng Hải, Quảng Châu, Hạ Môn, Phúc Châu, Ninh Ba. Trong số này, Thượng Hải có vị trí thuận lợi nhất nhờ nằm sát cửa sông Trường Giang, con sông chảy sâu vào nội địa Trung Quốc, nên nhanh chóng vượt qua các cảng còn lại để trở thành trung tâm thương mại lớn nhất.

Các tô giới nước ngoài tại Thượng Hải hình thành ra sao?

Tô giới Anh hình thành đầu tiên năm 1845, tiếp theo là tô giới Mỹ năm 1848 tại khu Hồng Khẩu, và tô giới Pháp năm 1849 ở phía nam, mỗi khu vực hoạt động theo luật riêng, không chịu sự quản lý của chính quyền Trung Quốc.

Nguyên tắc trị ngoại pháp quyền cho phép người nước ngoài sinh sống trong tô giới không bị xét xử theo luật Trung Quốc mà theo luật của chính quốc mình. Khách sạn kiểu phương Tây đầu tiên tại Trung Quốc cũng mở tại Thượng Hải năm 1846. Đến năm 1863, tô giới Anh và tô giới Mỹ hợp nhất thành Tô giới Quốc tế Thượng Hải, vận hành bởi Hội đồng Thành phố riêng thành lập từ năm 1854, tách biệt hoàn toàn khỏi bộ máy hành chính của nhà Thanh. Cấu trúc quản lý chia ba mảnh này, tô giới Anh Mỹ hợp nhất, tô giới Pháp riêng, và khu phố cổ của người Hoa, tạo nên đặc điểm hành chính có một không hai mà không thành phố nào khác của Trung Quốc từng có.

Dãy nhà ngân hàng kiến trúc châu Âu thời tô giới dọc bến Ngoại Than

Vì sao dân số Thượng Hải tăng vọt trong nửa sau thế kỷ 19?

Dân số Thượng Hải tăng vọt sau năm 1853 khi loạn Thái Bình Thiên Quốc tàn phá vùng nông thôn xung quanh nhưng không chạm tới các tô giới nước ngoài, khiến người Hoa giàu có và dân thường đổ về đây lánh nạn.

Năm 1853, một nhánh của hội Tiểu Đao từng chiếm khu phố cổ Thượng Hải trong thời gian ngắn, trong khi cuộc nội chiến Thái Bình Thiên Quốc kéo dài đến năm 1872 phá hủy nhiều thành phố lân cận, nhưng chính sách trung lập của các tô giới lại biến Thượng Hải thành nơi trú ẩn an toàn hiếm hoi. Dòng người tị nạn kéo theo vốn liếng và nhân lực khiến thành phố tăng trưởng liên tục suốt nhiều thập kỷ sau đó. Đến năm 1936, Thượng Hải đã trở thành một trong những thành phố đông dân nhất thế giới với khoảng 3 triệu người, trong đó cộng đồng người Nga, phần lớn chạy nạn sau Cách mạng Nga năm 1917, chiếm khoảng 35.000 người.

Vì sao Thượng Hải thập niên 1920, 1930 được gọi là 'Paris phương Đông'?

Thượng Hải thập niên 1920, 1930 được gọi là 'Paris phương Đông' vì trở thành trung tâm tài chính, thương mại sầm uất bậc nhất châu Á, quy tụ ngân hàng, hộp đêm và kiến trúc tân cổ điển châu Âu dọc bến Ngoại Than.

Giai đoạn này, dãy nhà ngân hàng và công ty thương mại dọc bến Ngoại Than như Thượng Hải Câu lạc bộ, tòa nhà HSBC được xây mới hoặc cải tạo theo phong cách kiến trúc Anh, Mỹ, tạo nên bộ mặt đô thị hiện đại nhất châu Á thời bấy giờ. Cộng đồng người nước ngoài tự gọi mình là Shanghailander, sống khá tách biệt với phần lớn cư dân Hoa kiều. Thượng Hải cũng là nơi khai sinh điện ảnh, hoạt hình và nhạc phổ thông kiểu mới của Trung Quốc. Tuy vậy, sự phồn hoa này đi kèm bất bình đẳng rõ rệt: công viên Hoàng Phố ngay trong tô giới từng cấm cửa người Hoa suốt nhiều năm, còn giới xã hội đen Thanh Bang do Đỗ Nguyệt Sênh cầm đầu kiểm soát phần lớn hoạt động cờ bạc và buôn thuốc phiện ngầm từ khu vui chơi Đại Thế Giới. Cũng chính tại Thượng Hải, Đảng Cộng sản Trung Quốc được thành lập năm 1921, cho thấy thành phố khi đó vừa là biểu tượng phồn hoa vừa là điểm nóng chính trị.

Kiến trúc tân cổ điển tiêu biểu thời hoàng kim thập niên 1920, 1930 tại bến Ngoại Than

Thượng Hải trải qua giai đoạn khó khăn nào giữa thế kỷ 20?

Thượng Hải bước vào giai đoạn khó khăn kéo dài từ năm 1937, khi quân Nhật chiếm phần lớn thành phố sau trận Thượng Hải, cho tới cuối thập niên 1980, khi chính sách cải cách kinh tế vẫn chưa ưu tiên cho thành phố này.

Sau trận Thượng Hải năm 1937, quân Nhật kiểm soát phần lớn thành phố nhưng riêng khu vực tô giới bước vào giai đoạn gọi là Cô Đảo, vẫn hoạt động tương đối bình thường giữa vùng chiến sự xung quanh, cho tới ngày 8 tháng 12 năm 1941, ngay sau trận Trân Châu Cảng, quân Nhật mới chiếm nốt toàn bộ tô giới. Một chi tiết ít người biết là trong giai đoạn này, Thượng Hải từng là nơi duy nhất trên thế giới chấp nhận người Do Thái tị nạn phát xít Đức mà không cần thị thực, đón khoảng 20.000 đến 25.000 người từ năm 1933 đến 1941, dù sau đó vẫn phải sống trong khu biệt cư chật hẹp do phía Nhật lập ra theo áp lực từ Đức. Chiến tranh kết thúc năm 1945, nhưng chỉ bốn năm sau, năm 1949, quân giải phóng tiếp quản thành phố, nhiều công ty nước ngoài chuyển trụ sở sang Hồng Kông, hoạt động thương mại quốc tế của Thượng Hải gần như đóng băng suốt mấy chục năm sau đó vì chính sách kinh tế kế hoạch hóa và lệnh phong tỏa từ Đài Loan.

Thượng Hải hồi sinh thành đô thị quốc tế hiện đại từ khi nào?

Thượng Hải hồi sinh mạnh mẽ từ năm 1990, khi khu Phố Đông bên kia sông Hoàng Phố được chọn làm đặc khu phát triển kinh tế, biến vùng đất nông nghiệp ven sông thành trung tâm tài chính mới của châu Á chỉ trong khoảng ba thập kỷ.

Suốt thập niên 1950 đến 1980, Thượng Hải vẫn là nơi đóng góp ngân sách lớn cho chính quyền trung ương nhưng lại ít được đầu tư trở lại, phải chờ tới năm 1991 mới chính thức được ưu tiên cải cách như các tỉnh phía nam. Từ đó, khu Lục Gia Chủy thuộc Phố Đông trở thành công trường xây dựng liên tục, lần lượt mọc lên Tháp Đông Phương Minh Châu năm 1994, tòa Kim Mậu năm 1999, cùng nhiều tòa tháp tài chính khác, tạo nên đường chân trời nổi tiếng đối lập hẳn với dãy kiến trúc cổ điển bên bờ Ngoại Than phía đối diện. Tốc độ tăng trưởng kinh tế Thượng Hải sau năm 1991 duy trì ở mức 9 đến 15 phần trăm mỗi năm trong nhiều năm liên tục, đưa thành phố trở lại vị thế trung tâm tài chính quốc tế, thậm chí vượt xa quy mô thời kỳ hoàng kim thập niên 1930.

Bạn có thể đọc thêm: Phố Đông Thượng Hải: những tòa nhà chọc trời nổi bật và điểm ngắm toàn cảnh đẹp để hiểu rõ hơn về các tòa nhà tiêu biểu nhất của Thượng Hải hiện đại.

Bạn có thể đọc thêm: Tháp Đông Phương Minh Châu: có đáng lên đài quan sát và nên ngắm Thượng Hải từ tầng nào? để hiểu rõ hơn về công trình biểu tượng đánh dấu giai đoạn hồi sinh này.

Đường chân trời Phố Đông hiện đại với Tháp Đông Phương Minh Châu và tòa Kim Mậu

Nên tìm hiểu lịch sử Thượng Hải theo cách nào khi tới tham quan?

Cách hiểu rõ nhất lịch sử Thượng Hải là đứng tại bến Ngoại Than, một bên nhìn dãy kiến trúc châu Âu thời tô giới, một bên nhìn đường chân trời hiện đại của Phố Đông, để thấy trọn hai giai đoạn lịch sử đối lập chỉ trong một tầm mắt.

Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, phần lớn khách thường chỉ chụp ảnh nhanh ở Ngoại Than buổi tối mà không biết từng tòa nhà cổ phía sau lưng vốn là ngân hàng hay công ty thương mại nước ngoài từ thời tô giới, trong khi biết trước bối cảnh lịch sử này giúp buổi tham quan có chiều sâu hơn hẳn so với chỉ ngắm cảnh và chụp ảnh.

Bạn có thể đọc thêm: Tour Bắc Kinh – Thượng Hải từ Hà Nội giá bao nhiêu? để biết chi tiết giá và lịch trình tham khảo.

Nếu chỉ muốn tập trung riêng Thượng Hải mà không ghép thêm điểm đến khác, có thể tham khảo Tour Thượng Hải Từ Hà Nội với lịch trình tập trung trọn vẹn vào thành phố này.

Câu hỏi thường gặp

Tên gọi 'Paris phương Đông' xuất hiện từ khi nào?

Tên gọi này phổ biến trong báo chí phương Tây từ khoảng thập niên 1920, khi Thượng Hải nổi tiếng với hộp đêm, kiến trúc tân cổ điển và lối sống về đêm sôi động tương tự Paris, đi kèm cách gọi khác là New York phương Tây để nhấn mạnh vai trò trung tâm tài chính. Đây là cách gọi mang tính báo chí, không phải tên hành chính chính thức.

Ngoài Thượng Hải, những thành phố nào khác của Trung Quốc từng có tô giới nước ngoài?

Cùng đợt mở cảng năm 1842 còn có Quảng Châu, Hạ Môn, Phúc Châu và Ninh Ba. Sau các hiệp ước bất bình đẳng tiếp theo cuối thế kỷ 19, danh sách mở rộng thêm Thiên Tân, Hán Khẩu, Trấn Giang và một số thành phố cảng khác, nhưng không nơi nào có quy mô tô giới lớn và ảnh hưởng đô thị sâu rộng như Thượng Hải.

Tô giới nước ngoài tại Thượng Hải chấm dứt hoàn toàn vào năm nào?

Anh chính thức từ bỏ đặc quyền trị ngoại pháp quyền năm 1943 theo hiệp ước ký với chính phủ Trung Hoa Dân Quốc, trong khi Pháp giữ tô giới riêng lâu hơn, tới năm 1946 mới chính thức trao trả sau khi Thế chiến thứ hai kết thúc. Từ đó, Thượng Hải mới thực sự thống nhất về mặt hành chính sau hơn một thế kỷ bị chia cắt.

Vì sao khu phố cổ Thượng Hải gắn liền với tên gọi Miếu Thành Hoàng?

Miếu Thành Hoàng là ngôi miếu thờ thần bảo hộ thành trì, xây dựng từ thời nhà Minh ngay trung tâm khu phố cổ có tường bao quanh, trở thành điểm mốc lâu đời nhất còn giữ được hình dáng gần với Thượng Hải trước năm 1842. Khu vực quanh miếu ngày nay là phố mua sắm, ẩm thực sầm uất, khác hẳn không khí trầm mặc ban đầu của một ngôi miếu cổ.

Thượng Hải ngày nay còn giữ được bao nhiêu công trình thời tô giới?

Toàn bộ dãy nhà dọc bến Ngoại Than với hơn 20 công trình kiến trúc từ đầu thế kỷ 20 vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn, cùng với khu tô giới Pháp cũ quanh đường Vũ Khang, nơi tập trung nhiều biệt thự phong cách châu Âu nay chuyển thành quán cà phê, cửa hàng thời trang. Đây là hai khu vực rõ nét nhất để hình dung Thượng Hải thời kỳ tô giới còn tồn tại đến hiện tại.

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ chuyên gia Du Lịch Trung Quốc Từ Hà Nội của China Trip, đơn vị chuyên tổ chức tour Trung Quốc với hơn 15 năm kinh nghiệm làm du lịch tại Hà Nội. Thông tin được cập nhật tháng 8/2026. Nếu bạn cần tư vấn lịch trình hoặc giá tour mới nhất, liên hệ trực tiếp tại China Trip.