Điều gì khiến thành cổ Lệ Giang trở thành di sản thế giới?

Thành cổ Lệ Giang được UNESCO công nhận di sản văn hóa thế giới năm 1997 nhờ hệ thống dẫn nước cổ vẫn hoạt động, vai trò trung tâm giao thương đa sắc tộc hơn 800 năm, và khả năng giữ nguyên kiến trúc thời Minh Thanh dù từng hứng chịu động đất mạnh 7 độ năm 1996. Đây là bằng chứng sống về sự dung hợp văn hóa lâu đời giữa nhiều dân tộc Vân Nam.

[Ảnh: Toàn cảnh thành cổ Lệ Giang với mái ngói xám và kênh nước len lỏi giữa phố]

Thành cổ Lệ Giang có bao nhiêu năm lịch sử, được xây dựng từ khi nào?

Thành cổ Lệ Giang, còn gọi là Đại Nghiên cổ trấn, bắt đầu hình thành từ cuối thời Nam Tống, đầu thời Nguyên, tính đến nay đã hơn 800 năm lịch sử. Thành cổ phát triển mạnh nhất dưới quyền cai trị của các đời thổ ty họ Mộc, gia tộc người Naxi được triều đình phong quyền quản lý vùng Lệ Giang qua nhiều thế kỷ. Trước khi Đại Nghiên trở thành trung tâm, khu vực Bạch Sa gần đó mới là nơi đóng vai trò trung tâm chính trị, thương mại và văn hóa của người Naxi trong giai đoạn sớm hơn, từ khoảng thế kỷ thứ 7 đến đầu thế kỷ 12, trước khi vai trò trung tâm dần chuyển về Đại Nghiên.

Bạn có thể đọc thêm: Bạch Sa cổ trấn và bích họa Bạch Sa Lệ Giang: nên xem gì và trải nghiệm gì? để biết thêm về khu vực từng là trung tâm của người Naxi trước Đại Nghiên.

[Ảnh: Một góc phố cổ với kiến trúc nhà gỗ truyền thống thời Minh Thanh còn nguyên vẹn]

Thành cổ Lệ Giang được UNESCO công nhận di sản thế giới năm nào, theo tiêu chí gì?

Thành cổ Lệ Giang được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới vào năm 1997, dựa trên ba tiêu chí chính thức là tiêu chí ii, iv và v trong hệ thống đánh giá di sản của tổ chức này. Tiêu chí ii ghi nhận vai trò của thành cổ trong việc thúc đẩy giao lưu ảnh hưởng văn hóa và kỹ thuật giữa nhiều dân tộc qua nhiều thế kỷ. Tiêu chí iv công nhận giá trị của tổng thể kiến trúc và quy hoạch đô thị như một minh chứng nổi bật cho một giai đoạn lịch sử. Tiêu chí v ghi nhận thành cổ là ví dụ tiêu biểu cho một kiểu định cư truyền thống, thể hiện sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên núi non sông suối xung quanh.

Nếu muốn tham quan thành cổ Lệ Giang trong cùng hành trình khám phá Vân Nam, có thể tham khảo Tour Đại Lý – Lệ Giang – Shangri-La để biết lịch trình cụ thể từng ngày.

[Ảnh: Biển công nhận di sản thế giới UNESCO đặt tại một điểm trong thành cổ Lệ Giang]

Điều gì khiến UNESCO đánh giá cao thành cổ Lệ Giang, hệ thống nước cổ có gì đặc biệt?

Điều khiến UNESCO đánh giá cao thành cổ Lệ Giang nằm ở hệ thống dẫn nước cổ được thiết kế tinh vi, bắt nguồn từ suối Ngọc Tuyền dưới chân núi Tượng Sơn, chia thành vô số kênh nhỏ len lỏi qua từng con phố, từng ngôi nhà. Hệ thống này phục vụ đồng thời nhiều mục đích gồm phòng cháy chữa cháy, sinh hoạt hằng ngày và sản xuất thủ công, đến nay vẫn còn hoạt động chứ không chỉ tồn tại như di tích trưng bày. Ngoài yếu tố kỹ thuật, UNESCO cũng đánh giá cao vai trò lịch sử của Lệ Giang như một trung tâm phân phối hàng hóa quan trọng trên tuyến giao thương giữa Tứ Xuyên, Vân Nam và Tây Tạng, nơi văn hóa của người Naxi, người Hán, người Tạng và người Bạch cùng giao thoa qua nhiều thế kỷ, để lại dấu ấn rõ trong kiến trúc và nghệ thuật địa phương.

Bạn có thể đọc thêm: Đi Đại Lý – Lệ Giang – Shangri-La ăn gì? Những món đặc trưng nên thử để thấy rõ hơn sự giao thoa văn hóa ẩm thực trên cùng tuyến đường xưa.

[Ảnh: Kênh nước nhỏ chảy dọc một con phố lát đá trong thành cổ Lệ Giang]

Vì sao thành cổ Lệ Giang không có tường thành như các thành cổ khác ở Trung Quốc?

Thành cổ Lệ Giang không xây tường thành bao quanh như phần lớn thành cổ khác ở Trung Quốc, lý do chính được ghi nhận là để các đoàn thương lái có thể ra vào tự do từ nhiều hướng, thuận lợi cho việc buôn bán trên tuyến đường trà ngựa cổ. Dân gian còn lưu truyền một cách lý giải khác gắn với họ Mộc, dòng họ thổ ty cai trị vùng này nhiều thế kỷ: nếu xây tường bao quanh chữ Mộc trong tiếng Hán sẽ tạo thành chữ Khốn, mang nghĩa khốn khó, nên họ Mộc tránh xây tường thành để không phạm điều kiêng kỵ này. Một điểm thú vị khác là trung tâm biểu tượng của thành cổ không phải Mộc Phủ, dinh thự quyền lực của họ Mộc, mà là Tứ Phương Nhai, quảng trường thương mại lớn nhất thành cổ, cho thấy vai trò của giao thương được coi trọng ngang với quyền lực chính trị trong quy hoạch đô thị thời đó.

[Ảnh: Quảng trường Tứ Phương Nhai nhộn nhịp giữa trung tâm thành cổ Lệ Giang]

Trận động đất năm 1996 đã ảnh hưởng thế nào tới việc công nhận di sản thế giới?

Trận động đất ngày 3 tháng 2 năm 1996 tại Lệ Giang mạnh 7 độ richter đã khiến 245 người thiệt mạng và hơn 14.000 người bị thương, tàn phá nặng nề nhiều khu vực trong và ngoài thành cổ. Thay vì làm chậm quá trình xét duyệt di sản, công cuộc phục dựng sau động đất lại trở thành minh chứng thuyết phục cho UNESCO, vì chính quyền địa phương đã phục hồi gần như nguyên vẹn bố cục đô thị, cảnh quan phố xá và phong cách kiến trúc thời Minh Thanh thay vì xây mới hiện đại hóa. Chưa đầy hai năm sau trận động đất, thành cổ Lệ Giang chính thức được ghi danh di sản thế giới vào năm 1997, một phần nhờ chứng minh được khả năng phục hồi và tôn trọng nguyên trạng lịch sử ngay cả sau thiên tai nghiêm trọng. Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, không nhiều khách biết tới câu chuyện động đất này, và phần lớn đều bất ngờ khi nghe hướng dẫn viên kể lại ngay tại phố cổ đang tham quan.

Du khách tham gia Tour Đại Lý – Lệ Giang – Shangri-La hiện nay hầu như khó nhận ra dấu vết trận động đất năm 1996, bởi toàn bộ khu phố cổ đã được phục dựng gần như nguyên trạng theo đúng kiến trúc thời Minh Thanh.

[Ảnh: Một dãy nhà cổ đã được phục dựng theo đúng phong cách kiến trúc truyền thống sau trận động đất 1996]

Nên tham quan thành cổ Lệ Giang thế nào để hiểu đúng giá trị di sản?

Nên dành thời gian đi bộ dọc các kênh nước nhỏ và ghé qua khu vực ít khách hơn quanh rìa thành cổ, thay vì chỉ tập trung mua sắm tại các con phố chính, để cảm nhận rõ giá trị di sản thay vì chỉ xem thành cổ như một khu chợ đẹp. Buổi sáng sớm trước 8 giờ là thời điểm phố xá còn vắng, dễ quan sát kiến trúc nhà cổ và hệ thống dẫn nước nguyên bản mà không bị dòng người che khuất. Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, các đoàn có người lớn tuổi thường thích kiểu tham quan chậm rãi này hơn nhiều so với việc chen chân buổi tối giữa đám đông mua sắm.

Bạn có thể đọc thêm: Dạo cổ thành Lệ Giang về đêm: đi đâu, chơi gì và tránh gì? để biết thêm trải nghiệm khác biệt vào buổi tối tại đây.

Nếu cần tư vấn thêm lịch trình tham quan thành cổ Lệ Giang cùng các điểm đến khác ở Vân Nam, có thể tham khảo Tour Côn Minh – Đại Lý Đường Bộ hoặc liên hệ trực tiếp Du Lịch Trung Quốc để được hỗ trợ chi tiết.

[Ảnh: Du khách đi bộ tham quan thành cổ Lệ Giang vào buổi sáng sớm vắng người]

Câu hỏi thường gặp về di sản thế giới thành cổ Lệ Giang

Ba thành phần nào tạo nên di sản thế giới Lệ Giang, có phải chỉ riêng thành cổ Đại Nghiên không?

Di sản thế giới Lệ Giang được UNESCO công nhận gồm ba thành phần chứ không chỉ riêng thành cổ Đại Nghiên, bao gồm Đại Nghiên cổ trấn, Bạch Sa cổ trấn và Thúc Hà cổ trấn. Cả ba khu vực cùng được xem là một quần thể di sản thống nhất, phản ánh các giai đoạn phát triển khác nhau trong lịch sử định cư của người Naxi tại Lệ Giang.

Nước trong các kênh ở thành cổ Lệ Giang bắt nguồn từ đâu?

Nước trong các kênh ở thành cổ Lệ Giang bắt nguồn từ suối Ngọc Tuyền dưới chân núi Tượng Sơn, phía bắc thành cổ, sau đó chảy qua hồ Ngọc Hà rồi phân nhánh thành nhiều kênh nhỏ dẫn nước tới từng khu phố. Đây là nguồn nước tự nhiên chảy liên tục quanh năm chứ không phải hệ thống bơm nhân tạo.

Có thành cổ nào khác ở Trung Quốc cũng không có tường thành như Lệ Giang không?

Phần lớn thành cổ nổi tiếng ở Trung Quốc như Bình Dao hay Tây An đều có tường thành kiên cố bao quanh, nên việc Lệ Giang không xây tường thành được xem là một đặc điểm khác biệt hiếm gặp trong số các thành cổ được UNESCO công nhận tại nước này. Đặc điểm này cũng là một trong những lý do khiến thành cổ Lệ Giang thường được nhắc tới như một trường hợp quy hoạch đô thị cổ độc đáo.

Thành cổ Lệ Giang có từng bị cảnh báo vì thương mại hóa quá mức không?

Thành cổ Lệ Giang từng nhiều lần bị dư luận và báo chí trong nước Trung Quốc nêu lo ngại về tình trạng thương mại hóa quá mức, khi số lượng cửa hàng lưu niệm và quán bar tăng nhanh trong khu vực trung tâm. Thành cổ vẫn giữ nguyên trong danh sách di sản thế giới chính thức của UNESCO, nhưng chính quyền địa phương đã có nhiều đợt chấn chỉnh nhằm cân bằng giữa khai thác du lịch và bảo tồn nguyên trạng.

Mộc Phủ, dinh thự của họ Mộc, có mở cửa cho khách tham quan không?

Mộc Phủ hiện mở cửa cho khách tham quan như một điểm di tích trong khuôn viên thành cổ Lệ Giang, tái hiện lại không gian sinh sống và làm việc của các đời thổ ty họ Mộc. Đây là điểm đến phù hợp để tìm hiểu sâu hơn về giai đoạn lịch sử họ Mộc cai trị, bổ sung cho trải nghiệm dạo phố cổ thông thường.

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ chuyên gia Du Lịch Trung Quốc của China Trip, đơn vị Chuyên Tour Trung Quốc với hơn 15 năm kinh nghiệm làm du lịch tại Hà Nội. Thông tin được cập nhật tháng 8/2026. Nếu bạn cần tư vấn lịch trình hoặc giá tour mới nhất, liên hệ trực tiếp tại China Trip.