Điều gì khiến thành cổ Lệ Giang trở thành di sản thế giới?

Toàn cảnh thành cổ Lệ Giang với mái ngói xám và kênh nước len lỏi giữa phố

Thành cổ Lệ Giang có bao nhiêu năm lịch sử, được xây dựng từ khi nào?

Thành cổ Lệ Giang, còn gọi là Đại Nghiên cổ trấn, bắt đầu hình thành từ cuối thời Nam Tống, đầu thời Nguyên, tính đến nay đã hơn 800 năm lịch sử.

Thành cổ phát triển mạnh nhất dưới quyền cai trị của các đời thổ ty họ Mộc, gia tộc người Naxi được triều đình phong quyền quản lý vùng Lệ Giang qua nhiều thế kỷ.

Trước khi Đại Nghiên trở thành trung tâm, khu vực Bạch Sa gần đó mới là nơi đóng vai trò trung tâm chính trị, thương mại và văn hóa của người Naxi trong giai đoạn sớm hơn, từ khoảng thế kỷ thứ 7 đến đầu thế kỷ 12, trước khi vai trò trung tâm dần chuyển về Đại Nghiên.

Đọc thêm: Bạch Sa cổ trấn Lệ Giang: Bích họa và trải nghiệm nên thử

Một góc phố cổ với kiến trúc nhà gỗ truyền thống thời Minh Thanh còn nguyên vẹn

Thành cổ Lệ Giang được UNESCO công nhận di sản thế giới năm nào, theo tiêu chí gì?

Thành cổ Lệ Giang được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới vào năm 1997, dựa trên ba tiêu chí chính thức là tiêu chí ii, iv và v trong hệ thống đánh giá di sản của tổ chức này.

Tiêu chí ii ghi nhận vai trò của thành cổ trong việc thúc đẩy giao lưu ảnh hưởng văn hóa và kỹ thuật giữa nhiều dân tộc qua nhiều thế kỷ.

Tiêu chí iv công nhận giá trị của tổng thể kiến trúc và quy hoạch đô thị như một minh chứng nổi bật cho một giai đoạn lịch sử.

Tiêu chí v ghi nhận thành cổ là ví dụ tiêu biểu cho một kiểu định cư truyền thống, thể hiện sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên núi non sông suối xung quanh.

Biển công nhận di sản thế giới UNESCO đặt tại một điểm trong thành cổ Lệ Giang

Điều gì khiến UNESCO đánh giá cao thành cổ Lệ Giang, hệ thống nước cổ có gì đặc biệt?

Điều khiến UNESCO đánh giá cao thành cổ Lệ Giang nằm ở hệ thống dẫn nước cổ được thiết kế tinh vi, bắt nguồn từ suối Ngọc Tuyền dưới chân núi Tượng Sơn, chia thành vô số kênh nhỏ len lỏi qua từng con phố, từng ngôi nhà.

Hệ thống này phục vụ đồng thời nhiều mục đích gồm phòng cháy chữa cháy, sinh hoạt hằng ngày và sản xuất thủ công, đến nay vẫn còn hoạt động chứ không chỉ tồn tại như di tích trưng bày.

Ngoài yếu tố kỹ thuật, UNESCO cũng đánh giá cao vai trò lịch sử của Lệ Giang như một trung tâm phân phối hàng hóa quan trọng trên tuyến giao thương giữa Tứ Xuyên, Vân Nam và Tây Tạng, nơi văn hóa của người Naxi, người Hán, người Tạng và người Bạch cùng giao thoa qua nhiều thế kỷ, để lại dấu ấn rõ trong kiến trúc và nghệ thuật địa phương.

Đọc thêm: Đại Lý – Lệ Giang – Shangri-La ăn gì? Đặc sản nên thử

Kênh nước nhỏ chảy dọc một con phố lát đá trong thành cổ Lệ Giang

Vì sao thành cổ Lệ Giang không có tường thành như các thành cổ khác ở Trung Quốc?

Thành cổ Lệ Giang không xây tường thành bao quanh như phần lớn thành cổ khác ở Trung Quốc, lý do chính được ghi nhận là để các đoàn thương lái có thể ra vào tự do từ nhiều hướng, thuận lợi cho việc buôn bán trên tuyến đường trà ngựa cổ.

Dân gian còn lưu truyền một cách lý giải khác gắn với họ Mộc, dòng họ thổ ty cai trị vùng này nhiều thế kỷ: nếu xây tường bao quanh chữ Mộc trong tiếng Hán sẽ tạo thành chữ Khốn, mang nghĩa khốn khó, nên họ Mộc tránh xây tường thành để không phạm điều kiêng kỵ này.

Một điểm thú vị khác là trung tâm biểu tượng của thành cổ không phải Mộc Phủ, dinh thự quyền lực của họ Mộc, mà là Tứ Phương Nhai, quảng trường thương mại lớn nhất thành cổ, cho thấy vai trò của giao thương được coi trọng ngang với quyền lực chính trị trong quy hoạch đô thị thời đó.

Quảng trường Tứ Phương Nhai nhộn nhịp giữa trung tâm thành cổ Lệ Giang

Trận động đất năm 1996 đã ảnh hưởng thế nào tới việc công nhận di sản thế giới?

Trận động đất ngày 3 tháng 2 năm 1996 tại Lệ Giang mạnh 7 độ richter đã khiến 245 người thiệt mạng và hơn 14.000 người bị thương, tàn phá nặng nề nhiều khu vực trong và ngoài thành cổ.

Thay vì làm chậm quá trình xét duyệt di sản, công cuộc phục dựng sau động đất lại trở thành minh chứng thuyết phục cho UNESCO, vì chính quyền địa phương đã phục hồi gần như nguyên vẹn bố cục đô thị, cảnh quan phố xá và phong cách kiến trúc thời Minh Thanh thay vì xây mới hiện đại hóa.

Chưa đầy hai năm sau trận động đất, thành cổ Lệ Giang chính thức được ghi danh di sản thế giới vào năm 1997, một phần nhờ chứng minh được khả năng phục hồi và tôn trọng nguyên trạng lịch sử ngay cả sau thiên tai nghiêm trọng.

Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, không nhiều khách biết tới câu chuyện động đất này, và phần lớn đều bất ngờ khi nghe hướng dẫn viên kể lại ngay tại phố cổ đang tham quan.

Du khách tham gia tour Đại Lý – Lệ Giang – Shangri-La hiện nay hầu như khó nhận ra dấu vết trận động đất năm 1996, bởi toàn bộ khu phố cổ đã được phục dựng gần như nguyên trạng theo đúng kiến trúc thời Minh Thanh.

Một dãy nhà cổ đã được phục dựng theo đúng phong cách kiến trúc truyền thống sau trận động đất 1996

Nên tham quan thành cổ Lệ Giang thế nào để hiểu đúng giá trị di sản?

Nên dành thời gian đi bộ dọc các kênh nước nhỏ và ghé qua khu vực ít khách hơn quanh rìa thành cổ, thay vì chỉ tập trung mua sắm tại các con phố chính, để cảm nhận rõ giá trị di sản thay vì chỉ xem thành cổ như một khu chợ đẹp.

Buổi sáng sớm trước 8 giờ là thời điểm phố xá còn vắng, dễ quan sát kiến trúc nhà cổ và hệ thống dẫn nước nguyên bản mà không bị dòng người che khuất.

Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, các đoàn có người lớn tuổi thường thích kiểu tham quan chậm rãi này hơn nhiều so với việc chen chân buổi tối giữa đám đông mua sắm.

Đọc thêm: Dạo cổ thành Lệ Giang về đêm: đi đâu, chơi gì, tránh gì?

Du khách đi bộ tham quan thành cổ Lệ Giang vào buổi sáng sớm vắng người

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ China Trip (ChinaTrip.com.vn), chuyên tour Trung Quốc khởi hành từ Hà Nội, TravelVietnam Hà Nội (TravelVietnam.com.vn) quản lý và vận hành.