Đô Giang Yển: Vì sao công trình 2.000 năm vẫn hoạt động?

Toàn cảnh hệ thống thủy lợi Đô Giang Yển nhìn từ trên cao

Vì sao Đô Giang Yển được xây dựng từ năm 256 trước Công nguyên?

Đô Giang Yển được xây dựng từ năm 256 trước Công nguyên, dưới thời Lý Băng làm thái thú quận Thục của nước Tần, nhằm giải quyết lũ lụt sông Mân vào mùa tuyết tan và đưa nước tưới cho đồng bằng Thành Đô vốn khô hạn quanh năm.

Thay vì xây một con đập chắn ngang sông như cách làm phổ biến thời đó, Lý Băng chọn giải pháp phân dòng bằng địa hình tự nhiên, một phần vì đập chắn có thể cản đường thuyền quân sự và hàng hóa, một phần vì đập chắn dễ vỡ khi lũ lớn, gây thiệt hại khó lường cho cả vùng hạ lưu.

Quyết định không dùng đập chắn dòng này chính là nền tảng khiến công trình có thể tồn tại liên tục hơn 2.280 năm mà không cần xây lại từ đầu như nhiều đập nước cổ khác trên thế giới đã sụp đổ hoặc bị bồi lấp.

3 hạng mục nào giúp Đô Giang Yển hoạt động mà không cần đập chắn dòng?

3 hạng mục cốt lõi của Đô Giang Yển là Ngư Chủy, Phi Sa Yển và Bảo Bình Khẩu, phối hợp với nhau như một cỗ máy vận hành hoàn toàn bằng lực nước, không có bộ phận cơ khí nào cần thay thế theo thời gian.

Ngư Chủy đóng vai trò chia nước sông Mân thành hai nhánh, Phi Sa Yển tự động loại bỏ phù sa và xả bớt lũ, còn Bảo Bình Khẩu kiểm soát lượng nước cuối cùng chảy vào hệ thống kênh mương tưới tiêu.

Ba hạng mục này được đặt nối tiếp nhau theo đúng một trật tự tính toán kỹ lưỡng, để phần việc của hạng mục trước luôn hỗ trợ cho hạng mục sau, đây là lý do các kỹ sư hiện đại vẫn xem Đô Giang Yển là một trong những minh chứng rõ nhất cho việc thuận theo quy luật tự nhiên bền vững hơn việc cố gắng khống chế nó bằng bê tông cốt thép.

Đầu đê Ngư Chủy hình mỏ cá chia dòng sông Mân thành hai nhánh

Ngư Chủy phân chia nước sông Mân theo tỷ lệ bao nhiêu?

Ngư Chủy phân chia nước sông Mân theo tỷ lệ khoảng 6 phần vào kênh trong phục vụ tưới tiêu và 4 phần chảy tiếp ra kênh ngoài vào mùa khô, nhờ hình dáng đê đắp giống mỏ cá nhô ra giữa lòng sông.

Vào mùa lũ, chính hình dạng cong và vị trí đặt của Ngư Chủy khiến dòng chảy mạnh tự động dồn nhiều hơn ra kênh ngoài, hạn chế lượng nước lũ đổ vào kênh trong nơi có ruộng đồng và làng mạc, mà không cần bất kỳ cửa van hay thiết bị đóng mở nào can thiệp.

Đây chính là phần đầu tiên trong chuỗi tự động điều tiết của toàn hệ thống, giúp Đô Giang Yển gần như không có thiệt hại lớn trong nhiều trận lũ lịch sử.

Đọc thêm: Đô Giang Yển gần Thành Đô: Có gì đáng tham quan?

Phi Sa Yển giúp Đô Giang Yển tự loại bỏ phù sa như thế nào?

Phi Sa Yển là một khoảng mở rộng khoảng 200 mét nằm giữa kênh trong và kênh ngoài, dùng chính lực xoáy của dòng nước để hất phù sa và đá cuội trở lại kênh ngoài trước khi chúng kịp trôi sâu vào hệ thống tưới tiêu.

Khi nước chảy qua khúc cong tại Ngư Chủy rồi tới Phi Sa Yển, lớp nước phía trên mang phù sa nhẹ có xu hướng tiếp tục theo kênh trong, còn lớp nước đáy mang theo cát, đá cuội nặng hơn bị lực xoáy đẩy bật ngược ra kênh ngoài.

Cơ chế lọc phù sa này diễn ra liên tục suốt hơn hai thiên niên kỷ mà không cần nạo vét bằng máy móc, đây cũng là lý do quan trọng nhất giải thích vì sao Đô Giang Yển không bị bồi lấp như phần lớn công trình thủy lợi cổ cùng thời đã ngừng hoạt động từ lâu.

Khi lượng nước vượt ngưỡng an toàn, Phi Sa Yển còn đóng vai trò tràn xả lũ, đẩy bớt nước dư ra kênh ngoài để bảo vệ đồng bằng Thành Đô phía sau.

Dòng nước xoáy tại Phi Sa Yển tách phù sa khỏi kênh dẫn nước tưới tiêu

Bảo Bình Khẩu rộng bao nhiêu mét và có vai trò gì trong hệ thống?

Bảo Bình Khẩu là một lối mở rộng khoảng 20 mét, được đục xuyên qua núi Ngọc Lũy hoàn toàn bằng sức người vào thời cổ đại, đóng vai trò như một van khống chế tự nhiên cho lượng nước cuối cùng chảy vào toàn bộ mạng lưới kênh mương tưới tiêu.

Vì bề rộng lối mở này cố định, dù nước đầu nguồn sông Mân dâng cao tới đâu vào mùa lũ, lượng nước thực sự đi qua Bảo Bình Khẩu để vào đồng bằng Thành Đô vẫn được giữ ở mức tương đối ổn định, không gây ngập úng ngược cho hệ thống ruộng phía trong.

Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn tới Đô Giang Yển, không ít khách, đặc biệt các gia đình đi cùng ông bà, khá bất ngờ khi thấy cả một hệ thống điều tiết nước quy mô lớn như vậy chỉ gồm mấy hạng mục bằng đá và đất, không hề có cửa van thép hay trạm bơm như tưởng tượng ban đầu, nên hầu hết đoàn đều cần hướng dẫn viên tiếng Việt giải thích kỹ mới hình dung hết nguyên lý.

Đô Giang Yển có bị hư hại trong trận động đất Tứ Xuyên năm 2008 không?

Đô Giang Yển có bị ảnh hưởng trong trận động đất Tứ Xuyên năm 2008 nhưng không hư hại nghiêm trọng, riêng đê Ngư Chủy xuất hiện một số vết nứt còn chức năng phân dòng nước của toàn hệ thống vẫn hoạt động bình thường ngay sau thảm họa.

Đây được xem là một phép thử thực tế cho độ bền của thiết kế hơn 2.280 năm tuổi, vì trận động đất mạnh khiến thị trấn Đô Giang Yển gần đó chịu thiệt hại nặng về nhà cửa và hạ tầng hiện đại, trong khi phần lõi công trình thủy lợi cổ, vốn được xây bằng vật liệu tự nhiên và không có kết cấu cứng nhắc như bê tông, lại thể hiện độ dẻo dai đáng kể trước rung chấn.

Nhiều kỹ sư sau đó xem đây là bằng chứng cho thấy triết lý thuận theo tự nhiên của Lý Băng, thay vì cố xây một khối bê tông kiên cố duy nhất, cũng gián tiếp giúp công trình chống chịu thiên tai tốt hơn.

Đền Nhị Vương thờ Lý Băng và con trai bên công trình Đô Giang Yển

Đô Giang Yển hiện tưới tiêu bao nhiêu hecta và được UNESCO công nhận từ năm nào?

Đô Giang Yển hiện cung cấp nước tưới cho hơn 668.000 hecta, tương đương khoảng 10 triệu mẫu ruộng đồng bằng Thành Đô, và được UNESCO công nhận Di sản Thế giới từ năm 2000 cùng với núi Thanh Thành gần đó.

Diện tích tưới tiêu này lớn hơn nhiều lần so với quy mô ban đầu thời Lý Băng, vì các triều đại sau đó liên tục mở rộng thêm kênh nhánh dựa trên đúng ba hạng mục gốc chứ không thay đổi nguyên lý vận hành cốt lõi, đây cũng là lý do đồng bằng Thành Đô được xem là một trong những vùng đất trù phú bậc nhất Trung Quốc suốt hàng nghìn năm.

Đọc thêm: Top 15 địa điểm du lịch ở Thành Đô và Cửu Trại Câu đáng tham quan

Lễ hội xả nước Thanh Minh tại Đô Giang Yển diễn ra khi nào và có ý nghĩa gì?

Lễ hội xả nước Thanh Minh tại Đô Giang Yển diễn ra vào đầu tháng 4 dương lịch hằng năm, đúng dịp Tết Thanh Minh, tái hiện nghi thức chặt bỏ con đê tre tạm để chính thức mở nước cho vụ tưới tiêu mùa xuân, và đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia của Trung Quốc.

Trong lễ hội, người dân dựng lại cảnh dùng lồng tre đan chứa đá xếp thành đê tạm, kỹ thuật nạo vét, gia cố nguyên bản mà các thế hệ trước từng dùng để bảo trì Đô Giang Yển suốt hàng nghìn năm trước khi có máy móc hiện đại, sau đó thực hiện nghi thức chặt đê tạm để dòng nước chảy vào kênh tưới, đánh dấu vụ mùa mới chính thức bắt đầu.

Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn đi vào đúng dịp này, các gia đình nhiều thế hệ thường thích thú với lễ hội hơn hẳn ngày thường, vì vừa được xem trình diễn dân gian sống động vừa hiểu thêm cách người xưa duy trì công trình mà không có công nghệ như bây giờ.

Nghi thức tái hiện lễ hội xả nước Thanh Minh tại Đô Giang Yển

Nếu bạn muốn tận mắt xem cả ba hạng mục Ngư Chủy, Phi Sa Yển, Bảo Bình Khẩu cùng nghe hướng dẫn viên giải thích cặn kẽ nguyên lý hoạt động hơn 2.000 năm tuổi này, có thể tham khảo Tour Thành Đô - Cửu Trại Câu từ Hà Nội của China Trip, đơn vị chuyên tổ chức tour Trung Quốc từ Hà Nội với nhiều năm kinh nghiệm đưa khách đi du lịch Trung Quốc.

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ China Trip (ChinaTrip.com.vn), chuyên tour Trung Quốc khởi hành từ Hà Nội, TravelVietnam Hà Nội (TravelVietnam.com.vn) quản lý và vận hành.