Phật giáo Lạc Dương: Vai trò của Bạch Mã Tự và Long Môn

Vì sao Lạc Dương được xem là trung tâm Phật giáo?

Lạc Dương được xem là trung tâm Phật giáo vì đây là nơi Phật giáo lần đầu được triều đình Trung Hoa chính thức tiếp nhận, đánh dấu bằng việc xây dựng Bạch Mã Tự năm 68 dưới thời Hán Minh Đế.

Suốt hơn bốn thế kỷ sau đó, vị thế kinh đô của Lạc Dương qua nhiều triều đại, đặc biệt là Bắc Ngụy, tiếp tục thu hút nguồn lực triều đình đổ vào các công trình Phật giáo quy mô lớn, tiêu biểu là Long Môn Thạch Quật bắt đầu tạc từ năm 493.

Hai lớp dấu ấn này, một là nơi khởi nguồn việc dịch kinh và truyền đạo, một là nơi hoàng gia gửi gắm niềm tin qua hàng vạn pho tượng đá, cùng tạo nên nền tảng khiến Lạc Dương giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử Phật giáo Trung Hoa cho tới ngày nay.

Toàn cảnh Bạch Mã Tự với kiến trúc cổ kính giữa rừng cây

Bạch Mã Tự được xây dựng khi nào, gắn với truyền thuyết gì?

Bạch Mã Tự được xây dựng năm 68 dưới thời Hán Minh Đế, gắn liền với truyền thuyết vị hoàng đế này từng nằm mộng thấy một vị thần thân phát ánh sáng vàng bay vào cung điện.

Sau giấc mộng, Hán Minh Đế cử một đoàn sứ giả sang Tây Vực để tìm hiểu về vị thần lạ này, và đoàn sứ giả đã mang được kinh Phật cùng tượng Phật trở về Lạc Dương.

Đây được xem là sự kiện đánh dấu Phật giáo chính thức du nhập vào Trung Quốc dưới sự bảo trợ của triều đình, khác với các luồng tiếp xúc tôn giáo dân gian rời rạc trước đó vốn không được ghi chép rõ ràng.

Chính vì vậy, Bạch Mã Tự thường được giới thiệu là "tổ đình", tức ngôi chùa gốc, của toàn bộ hệ thống Phật giáo Hán truyền tại Trung Quốc.

Tranh hoặc phù điêu tái hiện giấc mộng của Hán Minh Đế

Hai nhà sư nào mang Phật giáo tới Lạc Dương, vì sao chùa tên "Bạch Mã"?

Hai nhà sư mang Phật giáo tới Lạc Dương là Ca Diếp Ma Đằng (迦叶摩腾) và Trúc Pháp Lan (竺法兰), hai cao tăng người Ấn Độ được đoàn sứ giả của Hán Minh Đế mời về từ Tây Vực.

Kinh Phật và tượng Phật được chở về Lạc Dương trên lưng hai con ngựa trắng, và tên gọi "Bạch Mã Tự" ra đời chính để tưởng nhớ sự kiện này.

Sau khi tới Lạc Dương, hai nhà sư ở lại chùa và bắt tay vào dịch những bộ kinh Phật đầu tiên sang tiếng Hán, đặt nền móng cho toàn bộ hệ thống kinh điển Hán tạng sử dụng xuyên suốt lịch sử Phật giáo Trung Quốc sau này.

Vì vai trò tiên phong trong việc dịch thuật này, Bạch Mã Tự còn được gọi là "thích nguyên", tức nơi khởi nguồn của đạo Phật tại Trung Hoa.

Đọc thêm: Bạch Mã Tự Lạc Dương: Lịch sử và những điểm đáng tham quan

Tượng hai nhà sư Ca Diếp Ma Đằng và Trúc Pháp Lan tại Bạch Mã Tự

Bạch Mã Tự ngày nay có gì để tham quan?

Bạch Mã Tự ngày nay có khu chùa cổ truyền thống với Điện Đại Hùng thờ Phật Thích Ca làm trung tâm, cùng tháp Tề Vân xây từ năm 69, chỉ một năm sau khi chùa được dựng.

Bên cạnh khu vực cổ, chùa còn mở rộng thêm khu vườn Phật giáo quốc tế, quy tụ các công trình mang phong cách kiến trúc của nhiều quốc gia Phật giáo khác nhau: Phật điện phong cách Thái Lan khởi công từ đầu thập niên 1990 và hoàn thiện năm 1995, khu vườn phong cách Ấn Độ khởi động từ năm 2004, và Phật điện phong cách Myanmar hoàn thành ngày 30 tháng 6 năm 2014 với lễ khánh thành có sự tham dự của nguyên thủ Myanmar.

Sự hiện diện của các công trình quốc tế này khiến Bạch Mã Tự không chỉ là di tích lịch sử mà còn là điểm giao lưu văn hóa Phật giáo giữa nhiều quốc gia châu Á ngay trên đất Lạc Dương.

Nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi từng dẫn tới đây khá bất ngờ khi thấy một ngôi chùa Việt Nam phong cách Đông Nam Á lại nằm ngay cạnh khu chùa cổ Trung Hoa nghìn năm tuổi, tạo nên trải nghiệm tham quan khác hẳn những ngôi chùa cổ thông thường.

Khu vườn Phật giáo quốc tế trong khuôn viên Bạch Mã Tự

Long Môn Thạch Quật bắt đầu xây dựng từ khi nào?

Long Môn Thạch Quật bắt đầu được tạc từ năm 493, ngay sau khi triều đình Bắc Ngụy dưới thời Hiếu Văn Đế dời kinh đô từ Bình Thành về Lạc Dương.

Việc chọn Lạc Dương làm kinh đô mới khiến hoàng gia Bắc Ngụy, vốn đã sùng mộ Phật giáo từ trước, tiếp tục đầu tư tạc tượng quy mô lớn ngay tại vách đá dọc sông Y ở phía nam thành.

Công trình này sau đó được tiếp nối qua nhiều triều đại, kéo dài hơn 400 năm cho tới tận thời Bắc Tống, trong đó giai đoạn nhà Đường, đặc biệt dưới thời Võ Tắc Thiên, chứng kiến nhiều hạng mục quan trọng nhất được hoàn thành.

Long Môn Thạch Quật vì vậy không phải công trình của riêng một triều đại mà là kết tinh nghệ thuật Phật giáo trải dài qua nhiều thế hệ hoàng đế Trung Hoa.

Long Môn Thạch Quật có quy mô lớn thế nào?

Long Môn Thạch Quật có quy mô lớn với khoảng 2.345 hang động và hốc tượng, hơn 100.000 pho tượng Phật lớn nhỏ, cùng hơn 2.800 tấm bia và văn khắc trải dài trên vách đá dài khoảng 1km theo hướng bắc nam.

Pho tượng lớn nhất tại đây là Lư Xá Na Đại Phật trong động Phụng Tiên Tự, cao tổng cộng 17,14 mét, riêng phần đầu tượng đã cao 4 mét và tai dài tới 1,9 mét.

Ở thái cực ngược lại, pho tượng nhỏ nhất quần thể chỉ cao khoảng 2cm, nằm trong động Liên Hoa ở vị trí khá cao trên vách, đòi hỏi du khách phải quan sát kỹ mới nhận ra.

Sự chênh lệch kích thước giữa hai pho tượng này thường được các hướng dẫn viên tại chỗ dùng để minh họa cho sự đa dạng và tỉ mỉ của toàn bộ công trình.

Tượng Lư Xá Na Đại Phật tại động Phụng Tiên Tự

Tượng Lư Xá Na tại Long Môn có liên quan gì tới Võ Tắc Thiên?

Tượng Lư Xá Na tại Long Môn có liên quan tới Võ Tắc Thiên qua khoản đóng góp tài chính có ghi chép, khi bà bỏ ra 20.000 quan tiền phấn son vào năm 672 để hỗ trợ công trình động Phụng Tiên Tự.

Truyền thuyết dân gian còn đi xa hơn, cho rằng gương mặt bức tượng được tạc theo dung mạo thật của Võ Tắc Thiên, nhưng đây là chi tiết không có bằng chứng lịch sử xác thực.

Giới nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Long Môn Thạch Quật cho rằng nhiều khả năng chỉ một phần thần thái của bà được lồng ghép vào tác phẩm, còn mục đích chính của việc tài trợ là phục vụ tính toán chính trị, xây dựng nền tảng tín ngưỡng cho tham vọng xưng đế sau này của Võ Tắc Thiên.

Dù chi tiết gương mặt vẫn còn gây tranh cãi, khoản tài trợ năm 672 là sự kiện lịch sử được nhiều tài liệu xác nhận.

Cận cảnh gương mặt tượng Lư Xá Na Đại Phật

Long Môn Thạch Quật được UNESCO công nhận khi nào, vì sao?

Long Môn Thạch Quật được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới vào năm 2000, cùng đợt với hai quần thể hang đá Phật giáo lớn khác của Trung Quốc là Mạc Cao ở Đôn Hoàng và Vân Cương ở Đại Đồng.

Lý do chính khiến nơi đây được công nhận là mật độ và chất lượng nghệ thuật điêu khắc trải dài suốt hơn 400 năm, phản ánh sự phát triển liên tục của mỹ thuật Phật giáo Trung Hoa qua nhiều thời kỳ khác nhau, từ phong cách khỏe khoắn thời Bắc Ngụy tới sự mềm mại, sinh động hơn của thời Đường.

Cùng với Bạch Mã Tự, việc sở hữu một di sản UNESCO tầm cỡ như Long Môn Thạch Quật càng củng cố vị thế của Lạc Dương như một trong những trung tâm nghiên cứu và trải nghiệm Phật giáo quan trọng nhất Trung Quốc hiện nay.

Khách tham quan cả hai di tích trong cùng hành trình thường kết hợp thêm các điểm khác của thành phố qua tour Tây An – Lạc Dương, phù hợp với những đoàn muốn tìm hiểu sâu về Phật giáo Trung Hoa thay vì chỉ tham quan lướt qua.

Đọc thêm: Hang đá Long Môn có gì? Vì sao là di sản UNESCO?

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ China Trip (ChinaTrip.com.vn), chuyên tour Trung Quốc khởi hành từ Hà Nội, TravelVietnam Hà Nội (TravelVietnam.com.vn) quản lý và vận hành.