Văn hóa người Bạch ở Đại Lý: Kiến trúc, trang phục, lễ hội

Một góc phố cổ Đại Lý với nhà ở truyền thống người Bạch tường trắng mái xám

Người Bạch là ai và sinh sống chủ yếu ở đâu tại Đại Lý?

Người Bạch là dân tộc chiếm đa số tại Đại Lý, với dân số cả nước tham khảo khoảng gần 2 triệu người, trong đó phần lớn tập trung quanh hồ Nhĩ Hải và chân núi Thương Sơn thuộc Châu tự trị dân tộc Bạch Đại Lý.

Khác với người Naxi ở Lệ Giang hay người Tạng ở Shangri-La, người Bạch có tiếng nói và chữ viết riêng, đồng thời chịu ảnh hưởng khá rõ từ văn hóa Hán do vị trí Đại Lý từng là trung tâm giao thương quan trọng trên tuyến Trà Mã Cổ Đạo.

Ba yếu tố dễ nhận diện nhất của người Bạch khi tới Đại Lý là kiểu nhà ở truyền thống, trang phục có mũ đội đầu đặc trưng, và các lễ hội tổ chức theo lịch âm hằng năm.

Đọc thêm: Ẩm thực người Bạch ở Đại Lý: Cá Nhĩ Hải, đậu phụ và món nên thử

Người dân Bạch tộc sinh hoạt thường ngày ven hồ Nhĩ Hải

Nhà ở truyền thống người Bạch có gì đặc biệt, tam phường nhất chiếu bích là gì?

Tam phường nhất chiếu bích là kiểu nhà ở truyền thống phổ biến nhất của người Bạch, gồm ba dãy nhà hai tầng xếp hình chữ U quây quanh một sân trong, phía đối diện nhà chính là một bức tường bình phong lớn thường được vẽ tranh mực hoặc đắp phù điêu trang trí.

Nhà chính hướng ra sân và bức tường bình phong, hai dãy nhà hai bên dành cho các thế hệ con cháu trong gia đình, các góc nhà nhỏ xen giữa giúp thông gió và thoát nước tốt hơn cho toàn bộ khuôn viên.

Vật liệu xây dựng chủ yếu là gỗ, gạch và đá, tường quét vôi trắng, mái lợp ngói xám, các thanh xà và diềm mái thường được chạm khắc hoa văn tinh xảo.

Đá cẩm thạch cũng là vật liệu trang trí quen thuộc trong kiến trúc Bạch tộc, không phải ngẫu nhiên khi trong tiếng Trung, đá cẩm thạch được gọi thẳng là đá Đại Lý vì vùng này từng nổi tiếng khai thác loại đá này từ rất lâu đời.

Tứ hợp ngũ thiên tỉnh khác tam phường nhất chiếu bích ở điểm nào?

Tứ hợp ngũ thiên tỉnh là phiên bản nhà ở quy mô lớn hơn, thay bức tường bình phong bằng dãy nhà thứ tư, tạo thành khuôn viên khép kín bốn phía với tổng cộng 5 giếng trời, gồm một sân chính ở giữa và bốn sân nhỏ tại các góc giao nhau giữa các dãy nhà.

Kiểu nhà này thường dành cho các gia đình khá giả hoặc nhiều thế hệ cùng chung sống, nhà chính có chiều sâu và chiều cao lớn hơn các dãy còn lại.

Nhiều căn nhà kiểu tam phường nhất chiếu bích và tứ hợp ngũ thiên tỉnh vẫn được người dân sử dụng để ở ngay trong khu phố cổ Đại Lý ngày nay, không chỉ tồn tại như công trình phục dựng cho khách tham quan.

Đọc thêm: 5 điểm du lịch Đại Lý nổi bật: Thành cổ, Nhĩ Hải và cổ trấn

Kiến trúc nhà ở tam phường nhất chiếu bích với tường bình phong chạm khắc tinh xảo

Trang phục người Bạch có gì đặc trưng, mũ đội đầu phong hoa tuyết nguyệt nghĩa là gì?

Trang phục người Bạch nổi bật với tông màu trắng đỏ tương phản mạnh, trong đó màu trắng được xem là màu cao quý nhất theo quan niệm truyền thống của dân tộc này.

Nam giới thường mặc áo trắng cổ đen, viền thêu hoa văn, quần rộng thoải mái, trong khi phụ nữ mặc áo trắng phối yếm hoặc áo khoác màu sặc sỡ, quần xanh xám hoặc xanh lá thêu viền tinh tế, đi kèm giày thêu và trang sức bạc.

Chiếc mũ đội đầu của phụ nữ trẻ chưa lập gia đình là chi tiết đặc trưng nhất, được gọi bằng cái tên mỹ miều là phong hoa tuyết nguyệt vì mỗi phần trên mũ tượng trưng cho một hình ảnh thiên nhiên quen thuộc của Đại Lý.

Từng chi tiết trên mũ phong hoa tuyết nguyệt tượng trưng cho điều gì?

Phần tua rủ dài phía một bên mũ tượng trưng cho gió Hạ Quan, phần hoa văn nhiều màu sắc gắn phía trước tượng trưng cho hoa Thượng Quan, phần lông trắng bồng phía trên đỉnh mũ tượng trưng cho tuyết núi Thương Sơn, còn hình dáng cong như lưỡi liềm của toàn bộ chiếc mũ tượng trưng cho trăng hồ Nhĩ Hải.

Bốn hình ảnh này chính là gió, hoa, tuyết, trăng, bốn cảnh sắc đặc trưng nhất của Đại Lý được gói gọn trên một chiếc mũ đội đầu duy nhất.

Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, đây là chi tiết khách chụp ảnh lưu niệm nhiều nhất khi tới phố cổ Đại Lý, vì vừa đẹp mắt vừa có câu chuyện văn hóa rõ ràng để kể lại.

Phụ nữ Bạch tộc trẻ đội mũ phong hoa tuyết nguyệt truyền thống tại Đại Lý

Người Bạch có những lễ hội truyền thống nào đáng xem nhất?

Người Bạch có ba lễ hội truyền thống đáng xem nhất là Tam Nguyệt Nhai, Hỏa Bả Tiết và Nhiễu Tam Linh, tất cả đều tổ chức theo lịch âm nên ngày dương lịch mỗi năm mỗi khác.

Cả ba lễ hội đều gắn liền với đời sống cộng đồng quanh hồ Nhĩ Hải và chân núi Thương Sơn, thường thu hút không chỉ người Bạch mà cả các dân tộc lân cận cùng tham gia.

Tam Nguyệt Nhai và Hỏa Bả Tiết diễn ra vào thời gian nào?

Tam Nguyệt Nhai diễn ra từ ngày 15 tháng 3 âm lịch, kéo dài khoảng 10 ngày, được xem là lễ hội lớn nhất của người Bạch với gốc tích hơn nghìn năm, nguyên bản là hội chợ trao đổi hàng hóa và gia súc, nay có thêm đua ngựa, đua thuyền rồng, bắn nỏ và biểu diễn nghệ thuật dân gian.

Hỏa Bả Tiết diễn ra vào ngày 25 tháng 6 âm lịch, với hoạt động chính là dựng đuốc lớn giữa quảng trường làng rồi thắp sáng vào ban đêm, mang ý nghĩa cầu mong mùa màng bội thu và gia súc sinh sôi, lễ hội này cũng được nhiều dân tộc khác ở Vân Nam như người Di cùng tổ chức.

Nhiễu Tam Linh có gì khác biệt so với hai lễ hội trên?

Nhiễu Tam Linh diễn ra từ ngày 23 đến 25 tháng 4 âm lịch, khác với hai lễ hội trên ở chỗ đây là một cuộc rước kéo dài 3 ngày đi qua ba ngôi đền linh thiêng quanh khu vực Thương Sơn và Nhĩ Hải, có sự tham gia của hàng trăm làng bản với trang phục lễ hội, ca hát liên tục suốt hành trình.

Đây được xem là lễ hội mang tính cộng đồng và tôn giáo dân gian rõ nét nhất trong ba lễ hội, khác với tính chất hội chợ của Tam Nguyệt Nhai hay tính chất cầu mùa của Hỏa Bả Tiết.

Đọc thêm: So sánh cổ trấn Đại Lý, Lệ Giang, Thúc Hà và Độc Khắc Tông

Lễ hội Hỏa Bả Tiết với những cây đuốc lớn thắp sáng quảng trường vào ban đêm

Nên đến Đại Lý vào thời điểm nào để xem được văn hóa người Bạch rõ nhất?

Nên đến Đại Lý vào khoảng tháng 3 đến tháng 6 âm lịch, tương đương khoảng tháng 4 đến tháng 7 dương lịch, nếu muốn có cơ hội trùng với một trong ba lễ hội lớn của người Bạch.

Ngoài dịp lễ hội, kiến trúc nhà ở và trang phục truyền thống vẫn hiện diện quanh năm trong đời sống thường ngày tại phố cổ Đại Lý và các làng ven hồ Nhĩ Hải, không nhất thiết phải đúng dịp lễ mới quan sát được.

Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, các gia đình đi cùng người lớn tuổi thường thích tìm hiểu kiến trúc và trang phục hơn là chen chân vào đám đông lễ hội, trong khi các đoàn trẻ lại hào hứng hơn nếu chuyến đi trùng đúng dịp Hỏa Bả Tiết hoặc Tam Nguyệt Nhai.

Đọc thêm: Hồ Nhĩ Hải Đại Lý: Cung đường chữ S và kinh nghiệm khám phá

Du khách tham quan phố cổ Đại Lý cùng hướng dẫn viên tìm hiểu văn hóa Bạch tộc

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ China Trip (ChinaTrip.com.vn), chuyên tour Trung Quốc khởi hành từ Hà Nội, TravelVietnam Hà Nội (TravelVietnam.com.vn) quản lý và vận hành.