Vạn Lý Trường Thành xây khi nào, để làm gì? Lịch sử hình thành

Vạn Lý Trường Thành uốn lượn theo triền núi, đoạn tường gạch thời Minh gần Bắc Kinh

Vạn Lý Trường Thành bắt đầu được xây dựng từ khi nào?

Những đoạn tường phòng thủ đầu tiên, tiền thân của Vạn Lý Trường Thành, xuất hiện từ thời Chiến Quốc, khoảng thế kỷ 7 đến thế kỷ 3 trước Công nguyên, khi các nước như Tần, Triệu, Yên tự xây tường đất để phòng thủ lẫn nhau và chống bộ tộc du mục phương Bắc.

Thời Chiến Quốc, Trung Quốc chưa thống nhất mà chia thành nhiều nước chư hầu như Tần, Sở, Yên, Triệu, Ngụy, Tề, Hàn, mỗi nước tự đắp tường đất riêng dọc biên giới để bảo vệ lãnh thổ, phổ biến nhất là tường của ba nước phía bắc gồm Tần, Triệu, Yên vì các nước này giáp trực tiếp với vùng thảo nguyên của bộ tộc Hung Nô.

Kỹ thuật xây dựng khi đó chủ yếu là đất nện, dùng khung gỗ ép đất từng lớp, độ bền kém hơn nhiều so với tường gạch thời Minh sau này nên phần lớn dấu tích thời kỳ này hiện chỉ còn là các gò đất thấp, không còn nguyên hình dạng tường thành.

Di tích tường đất nện cổ còn sót lại từ thời Chiến Quốc tại vùng Tây Bắc Trung Quốc

Tần Thủy Hoàng xây Vạn Lý Trường Thành để làm gì, có phải xây từ đầu không?

Tần Thủy Hoàng không xây tường thành hoàn toàn từ đầu mà ra lệnh nối liền các đoạn tường có sẵn của ba nước Tần, Triệu, Yên thành một hệ thống phòng thủ thống nhất từ năm 214 trước Công nguyên, nhằm ngăn kỵ binh Hung Nô tràn xuống sau khi thống nhất Trung Quốc năm 221 trước Công nguyên.

Sau khi thống nhất sáu nước, Tần Thủy Hoàng cho phá bỏ các bức tường nội bộ từng ngăn cách những nước chư hầu cũ, chỉ giữ lại và nối dài các đoạn tường phía bắc, giao cho đại tướng Mông Điềm chỉ huy khoảng 300.000 quân cùng dân phu thực hiện.

Công trình huy động nhân lực khổng lồ trong điều kiện khắc nghiệt, sử sách và truyền thuyết dân gian sau này còn lưu lại câu chuyện Mạnh Khương Nữ khóc chồng, người chồng qua đời vì lao dịch xây tường, tiếng khóc của bà được kể lại là làm sập một đoạn thành, phản ánh phần nào cái giá nhân mạng rất lớn của công trình thời kỳ này.

Chiến lược của nhà Tần khi đó thiên về xây tới đâu trấn giữ tới đó hơn là vạch sẵn một biên giới cố định lâu dài.

Nhà Hán mở rộng Vạn Lý Trường Thành để bảo vệ điều gì?

Nhà Hán mở rộng Vạn Lý Trường Thành xa về phía tây tới tận Ngọc Môn Quan và Dương Quan gần Đôn Hoàng, tỉnh Cam Túc, chủ yếu để bảo vệ tuyến buôn bán tơ lụa với các nước phương Tây.

Sau khi đánh đuổi Hung Nô ra xa về phía bắc, nhà Hán không chỉ tu sửa các đoạn tường cũ mà còn xây thêm nhiều trạm gác dọc theo tuyến đường thương nhân thường qua lại, giúp bảo vệ đoàn lữ hành khỏi cướp bóc và tạo hành lang an toàn cho hàng hóa từ Trung Nguyên sang Trung Á, tuyến đường sau này được gọi chung là Con đường Tơ lụa.

Hai triều đại kế tiếp là nhà Đường và nhà Tống hầu như không đầu tư đáng kể cho công trình này, một phần vì nhà Đường kiểm soát vùng thảo nguyên bằng liên minh chính trị thay vì phòng thủ cứng, còn nhà Tống mất phần lớn lãnh thổ phía bắc nên không còn kiểm soát khu vực có tường thành.

Vì sao nhà Minh phải xây dựng lại gần như toàn bộ Vạn Lý Trường Thành?

Nhà Minh xây dựng lại gần như toàn bộ Vạn Lý Trường Thành sau sự biến Thổ Mộc Bảo năm 1449, khi hoàng đế Minh Anh Tông bị quân Ngõa Lạt Mông Cổ bắt sống, buộc triều đình phải đầu tư phòng thủ biên giới phía bắc nghiêm túc hơn hẳn các triều trước.

Khác với các đoạn tường đất nện thời Tần, Hán, nhà Minh xây bằng gạch nung và đá, giúp tường bền hơn, cao hơn và thi công nhanh hơn, đồng thời bổ sung ước tính khoảng 25.000 vọng gác dọc tuyến.

Riêng dưới sự chỉ huy của tướng Thích Kế Quang, khoảng 1.200 vọng gác được xây trong giai đoạn 1567 đến 1570 trên đoạn từ Sơn Hải Quan tới Xương Bình, đồng thời ốp gạch lại nhiều đoạn tường đất nện cũ.

Nhà Minh còn xây thêm tuyến Liêu Đông Tường ở phía đông bắc để chặn tộc người Nữ Chân.

Phần lớn các đoạn tường gạch nổi tiếng mà du khách tham quan quanh Bắc Kinh ngày nay như Bát Đạt Lĩnh, Mộ Điền Dục, Tư Mã Đài đều thuộc công trình xây dựng lại thời Minh này.

Đọc thêm: Vạn Lý Trường Thành: Bát Đạt Lĩnh, Mộ Điền Dục hay Tư Mã Đài?

Vọng gác bằng gạch thời Minh trên đoạn Bát Đạt Lĩnh, kiểu kiến trúc tiêu biểu nhất của Vạn Lý Trường Thành

Vạn Lý Trường Thành có ngăn được quân Mãn Châu tiến vào Trung Nguyên năm 1644 không?

Vạn Lý Trường Thành phòng thủ hiệu quả trước quân Mãn Châu suốt nhiều thập kỷ nhưng cuối cùng không ngăn được, vì chính cửa ải Sơn Hải Quan bị mở ra từ bên trong năm 1644 chứ không phải bị công phá.

Năm 1644, tướng nhà Minh là Ngô Tam Quế trấn giữ Sơn Hải Quan, cửa ải quan trọng nhất nơi Vạn Lý Trường Thành gặp biển, đã mở cổng cho quân Thanh tiến vào để cùng dẹp cuộc nổi dậy của Lý Tự Thành, người vừa chiếm được Bắc Kinh và lật đổ nhà Minh.

Quân Thanh sau khi vào được Trung Nguyên qua cửa ải này thì không rút về nữa mà ở lại lập triều đại mới, khiến Vạn Lý Trường Thành mất đi ý nghĩa phòng thủ quân sự vốn có suốt hơn 1.800 năm trước đó.

Cửa ải Sơn Hải Quan, nơi Vạn Lý Trường Thành gặp biển và từng là điểm phòng thủ quan trọng nhất phía đông

Nhà Thanh có tiếp tục xây dựng Vạn Lý Trường Thành không?

Nhà Thanh gần như ngừng hẳn việc xây dựng và bảo trì Vạn Lý Trường Thành cho mục đích phòng thủ, vì sau khi sáp nhập Mông Cổ vào lãnh thổ, mối đe dọa từ phía bắc mà bức tường từng ngăn chặn không còn tồn tại.

Bản thân nhà Thanh có nguồn gốc từ vùng Mãn Châu phía đông bắc, sau khi kiểm soát cả Mông Cổ, biên giới thực tế của đế quốc đã vượt xa ra ngoài Vạn Lý Trường Thành, khiến bức tường trở thành công trình nằm sâu trong nội địa thay vì tuyến biên giới.

Thay vì tiếp tục tu bổ tường thành cũ, nhà Thanh cho xây một công trình khác gọi là Liễu Điều Biên Tường ở vùng Đông Bắc, mục đích hoàn toàn ngược lại: không phải ngăn người ngoài tiến vào mà để ngăn người Hán di cư tự do vào vùng đất gốc Mãn Châu của hoàng tộc.

Chính vì bị bỏ mặc suốt gần ba thế kỷ nhà Thanh cai trị, nhiều đoạn Vạn Lý Trường Thành xuống cấp nghiêm trọng trước khi được trùng tu trở lại vào thế kỷ 20.

Nhiều đoàn khách Hà Nội kết hợp tìm hiểu giai đoạn lịch sử nhà Thanh này khi tham quan cả Tử Cấm Thành lẫn Vạn Lý Trường Thành trong cùng chuyến đi Bắc Kinh.

Vạn Lý Trường Thành tổng cộng dài bao nhiêu và có công dụng gì ngoài phòng thủ?

Theo khảo sát chính thức năm 2012 của Cục Di sản Văn hóa Trung Quốc, toàn bộ hệ thống Vạn Lý Trường Thành qua mọi triều đại dài khoảng 21.196 kilômét, trong khi riêng đoạn tường xây dưới thời Minh dài khoảng 8.850 kilômét.

Con số 21.196 kilômét bao gồm 10.051 đoạn tường, 1.764 hào hoặc rãnh phòng thủ, cùng hơn 29.500 công trình và cửa ải riêng lẻ nằm rải rác qua nhiều tỉnh phía bắc Trung Quốc, không phải một đường tường liền mạch duy nhất.

Ngoài chức năng phòng thủ quân sự, Vạn Lý Trường Thành còn đóng vai trò kiểm soát biên giới, thu thuế hàng hóa qua lại trên Con đường Tơ lụa, và vận hành hệ thống báo hiệu bằng khói ban ngày, lửa ban đêm từ các vọng gác trên cao, giúp truyền tin về các cuộc tấn công nhanh hơn nhiều so với việc cử người cưỡi ngựa báo tin.

Công trình được UNESCO công nhận Di sản Thế giới năm 1987 và được bình chọn là một trong bảy kỳ quan mới của thế giới năm 2007.

Vọng gác báo hiệu bằng khói lửa trên cao, một phần hệ thống truyền tin của Vạn Lý Trường Thành

Nên tìm hiểu lịch sử Vạn Lý Trường Thành theo cách nào khi tới tham quan?

Cách hiểu rõ nhất lịch sử Vạn Lý Trường Thành là chọn tham quan đúng đoạn tường thời Minh gần Bắc Kinh, kết hợp nghe hướng dẫn viên giải thích tại chỗ thay vì chỉ đọc tài liệu trước chuyến đi.

Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, phần lớn khách thường chỉ biết Vạn Lý Trường Thành qua vài câu chuyện truyền miệng chưa kiểm chứng, trong khi hướng dẫn viên tại điểm có thể chỉ rõ đoạn nào thuộc thời Minh, đoạn nào là phục dựng hiện đại, giúp chuyến tham quan có chiều sâu hơn nhiều so với chỉ chụp ảnh check in.

Đọc thêm: Kinh nghiệm leo Vạn Lý Trường Thành đỡ mệt, an toàn?

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ China Trip (ChinaTrip.com.vn), chuyên tour Trung Quốc khởi hành từ Hà Nội, TravelVietnam Hà Nội (TravelVietnam.com.vn) quản lý và vận hành.