Dưa lưới Hami, nho khô và trái cây Tân Cương: vì sao nổi tiếng ngọt?

Dưa lưới Hami và nho khô Tân Cương nổi tiếng ngọt nhờ chênh lệch nhiệt độ ngày đêm tới 13 đến 17 độ C ở Turpan, Hami, khiến cây tích đường ban ngày nhưng ít tiêu hao ban đêm. Mưa gần như bằng không cùng hệ thống karez dẫn nước tuyết tan từ Thiên Sơn cũng giúp kiểm soát độ ngọt. Đây là vùng tách biệt với Bắc Tân Cương, nơi phần lớn tour từ Hà Nội thường tới.

[Ảnh: Dưa lưới Hami và nho khô Tân Cương bày bán tại chợ]

Vì sao trái cây Tân Cương, đặc biệt dưa lưới Hami và nho, lại nổi tiếng ngọt hơn nơi khác?

Trái cây Tân Cương ngọt hơn nhờ hai yếu tố cộng hưởng: ban ngày nắng gắt kéo dài giúp cây quang hợp mạnh, tích lũy nhiều đường, còn ban đêm nhiệt độ giảm sâu làm chậm quá trình hô hấp của cây nên lượng đường tiêu hao ít hơn so với vùng khí hậu ấm về đêm. Đây là cách lý giải được các nhà khí tượng nông nghiệp tại Tân Cương đưa ra khi nói về đặc điểm trái cây vùng này.

Ngoài yếu tố nhiệt độ, lượng mưa cực thấp ở khu vực Turpan, Hami cũng khiến cây ít bị dư nước làm loãng vị ngọt tự nhiên, khác hẳn với trái cây trồng ở vùng mưa nhiều. Sự kết hợp giữa nắng, chênh lệch nhiệt độ và lượng nước được kiểm soát chặt chẽ chính là công thức chung tạo nên vị ngọt đặc trưng của trái cây vùng này.

Chênh lệch nhiệt độ ngày đêm ở Tân Cương lớn tới mức nào để tạo ra vị ngọt này?

Chênh lệch nhiệt độ ngày đêm vào mùa hè ở Turpan và Hami trung bình khoảng 13 đến 17 độ C, một số thời điểm trong năm có thể lên gần 20 độ C theo một số ghi nhận. Ban ngày nhiệt độ tại Turpan có thể vượt 40 độ C, thuộc nhóm nóng nhất Trung Quốc, trong khi ban đêm hạ khá nhanh nhờ địa hình lòng chảo khô và ít mây che.

Mức chênh lệch này lớn hơn hẳn so với nhiều vùng trồng trái cây khác ở Trung Quốc hay Việt Nam, nơi nhiệt độ đêm thường không giảm sâu như vậy, đây cũng là lý do trái cây trồng ở đồng bằng khó đạt độ ngọt tương tự dù cùng giống cây.

Dưa lưới Hami có tên gọi như vậy từ đâu, có phải trồng ở thành phố Hami không?

Dưa lưới Hami được đặt tên theo thành phố Hami vì tương truyền loại dưa này từng được dâng lên triều đình nhà Thanh qua ngả Hami, khiến vua tưởng đây là sản vật của vùng Hami dù giống dưa ban đầu vốn được trồng nhiều ở Thiện Thiện, thuộc khu vực Turpan. Ghi chép sớm nhất về tên gọi "dưa Hami" được cho là xuất hiện khoảng năm 1715, tức năm Khang Hi thứ 54.

Ngày nay dưa lưới Hami vẫn được trồng nhiều nhất tại thành phố Hami và khu vực Turpan, gồm các huyện Thiện Thiện, Thác Khắc Tốn, dù giống dưa mang tên này đã được nhân rộng ra một số tỉnh khác của Trung Quốc để trồng trái vụ. Bạn có thể đọc thêm: Tân Cương có tên gọi 'vùng đất của mỹ nhân và sắc màu' từ đâu? để biết thêm những câu chuyện gắn liền với tên gọi các đặc sản vùng này.

[Ảnh: Dưa lưới Hami chín vàng tại vùng trồng Turpan, Hami]

Nho khô Tân Cương được phơi khô theo cách nào mà giữ được màu xanh vàng đẹp?

Nho khô Tân Cương chủ yếu được phơi trong những căn nhà gạch đất nung có đục lỗ thông gió gọi là lương phòng, treo từng chùm nho trong không gian râm mát để gió khô nóng thổi xuyên qua làm bay hơi nước dần trong khoảng 30 đến 40 ngày. Cách phơi trong bóng râm này giúp nho giữ được màu xanh hoặc vàng tươi, khác với nho phơi trực tiếp dưới nắng thường ngả màu nâu sẫm.

Turpan hiện chiếm khoảng 75% sản lượng nho khô của cả Trung Quốc, đồng thời cũng là vùng trồng phần lớn giống nho không hạt của cả nước. Nhiều hộ trồng nho ở khu vực khác thậm chí còn chuyển nho tới tận Turpan để phơi trong các lương phòng tại đây vì tin rằng chất lượng thành phẩm tốt hơn.

[Ảnh: Nho khô phơi trong lương phòng gạch đất tại Turpan]

Hệ thống thủy lợi ngầm karez có vai trò gì trong việc tạo ra trái cây ngọt ở Turpan?

Hệ thống karez là các đường hầm dẫn nước ngầm, đưa nước tuyết tan từ dãy Thiên Sơn về vùng lòng chảo Turpan mà hạn chế tối đa lượng nước bốc hơi giữa đường do khí hậu quá khô nóng. Nhờ đi ngầm dưới đất, karez giúp nông dân chủ động kiểm soát lượng nước tưới, tránh tình trạng dư nước làm loãng vị ngọt như thường gặp ở vùng phụ thuộc hoàn toàn vào mưa tự nhiên.

Hệ thống này được cho là có khái niệm khởi nguồn từ hơn 2.000 năm trước, dù phần lớn mạng lưới hàng nghìn đường karez đang sử dụng hiện nay thực chất được mở rộng mạnh vào thế kỷ 19. Karez cùng với lượng mưa gần như bằng không quanh năm ở Turpan chính là hai yếu tố then chốt giúp nông dân kiểm soát độ ngọt của dưa và nho tốt hơn nhiều vùng khác.

[Ảnh: Miệng giếng của hệ thống thủy lợi ngầm karez ở Turpan]

Dưa lưới Hami và nho khô có phải đặc sản của Bắc Tân Cương, nơi các tour từ Hà Nội thường tới không?

Không hẳn, vì Turpan và Hami thuộc khu vực thường được gọi là Đông Tân Cương, nằm cách Ürümqi, trung tâm của Bắc Tân Cương, khoảng 150 đến 200 km về phía đông nam, không nằm trong hành trình tham quan chính của các tour Bắc Tân Cương như Kanas, Hemu hay Nalati. Khách đặt tour đi Bắc Tân Cương từ Hà Nội thường sẽ không ghé trực tiếp vùng trồng dưa lưới Hami hoặc nho khô nổi tiếng này.

Dù vậy, khách vẫn có thể tìm mua hai đặc sản này ngay tại Ürümqi mà không cần di chuyển xa, vì đây vẫn là sản vật được biết tới rộng rãi trong văn hóa ẩm thực của cả vùng Tân Cương nói chung. Bạn có thể đọc thêm: Ăn gì ở Bắc Tân Cương? Gợi ý các món tiêu biểu cho người đi lần đầu để biết thêm các món đặc trưng thật sự thuộc vùng Bắc Tân Cương.

Ở Bắc Tân Cương, khách có thể mua hoặc thử dưa lưới Hami và nho khô ở đâu?

Khách có thể tìm mua dưa lưới Hami và nho khô ngay tại Chợ Bazaar Lớn ở Ürümqi, nơi tập trung nhiều gian hàng bán trái cây sấy và tươi được chuyển tới từ khắp các vùng của Tân Cương, kể cả từ Turpan và Hami. Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, đây thường là điểm khách mua hai đặc sản này nhiều nhất trong suốt hành trình vì tiện đường tham quan Ürümqi.

Khách có thể tham khảo Tour Bắc Tân Cương Từ Hà Nội của China Trip để xem lịch trình có sắp xếp ghé qua khu chợ này hay không.

Khách muốn có thời gian mua sắm tự do tại các điểm như Chợ Bazaar Lớn mà không bị ép vào các điểm bán hàng chỉ định, có thể tham khảo Tour Hà Nội Bắc Tân Cương No Shop của China Trip.

[Ảnh: Gian hàng trái cây sấy tại Chợ Bazaar Lớn Ürümqi]

Ngoài dưa lưới Hami và nho khô, Bắc Tân Cương còn có loại trái cây ngọt nào của riêng mình không?

Có, vùng Y Lê ở Bắc Tân Cương nổi tiếng với mơ sấy được phơi khô tự nhiên ngay trên cây tại các huyện như Hoắc Thành, Cống Lưu, tận dụng khí hậu khô và nắng nhiều của vùng núi cao tương tự nguyên lý tích đường ở Turpan dù không khắc nghiệt bằng. Đây là đặc sản mang đúng dấu ấn Bắc Tân Cương mà khách đi tour từ Hà Nội có cơ hội tiếp cận trực tiếp hơn so với dưa lưới Hami hay nho khô Turpan.

Bạn có thể đọc thêm: Đi Bắc Tân Cương mua gì về làm quà? để xem đầy đủ danh sách đặc sản có thể mua mang về từ vùng Bắc Tân Cương.

Câu hỏi thường gặp về trái cây ngọt Tân Cương

Dưa lưới Hami mùa nào ngon nhất, có bán quanh năm không?

Dưa lưới Hami ngon nhất vào khoảng tháng 7 đến tháng 9, đúng mùa thu hoạch chính tại Turpan và Hami. Nhờ được nhân giống trồng trái vụ ở một số tỉnh khác của Trung Quốc, dưa lưới Hami vẫn có bán quanh năm nhưng vị ngọt đậm nhất vẫn thường tập trung vào mùa hè, thu chính vụ.

Nho khô Tân Cương có mấy màu, màu nào ngon nhất?

Nho khô Tân Cương có ba màu chính là xanh, vàng và nâu sẫm, trong đó nho khô xanh hoặc vàng phơi trong lương phòng thường được đánh giá cao hơn về hương vị và mẫu mã so với loại phơi trực tiếp dưới nắng cho màu nâu sẫm. Tuy vậy độ ngọt giữa các màu không chênh lệch quá nhiều, khác biệt chủ yếu nằm ở màu sắc và độ mềm.

Có thể mang dưa lưới Hami hoặc nho khô về Việt Nam không?

Nho khô đóng gói kín thường dễ mang về hơn vì không phải trái cây tươi, trong khi dưa lưới Hami tươi nguyên quả nên hỏi kỹ hướng dẫn viên hoặc hãng bay về quy định mang trái cây tươi qua cửa khẩu hoặc lên máy bay trước khi mua với số lượng lớn. Mỗi thời điểm quy định có thể thay đổi nên khách cần kiểm tra lại ngay trước ngày về.

Trái cây Tân Cương có được trồng theo phương pháp an toàn không?

Phần lớn vùng trồng dưa lưới Hami và nho ở Turpan, Hami là các vùng chuyên canh lâu đời, được quản lý theo quy trình nông nghiệp của địa phương, tương tự nhiều vùng chuyên canh trái cây khác tại Trung Quốc. Khách nên mua tại các cửa hàng, chợ có nguồn gốc rõ ràng thay vì các điểm bán rong không nhãn mác để yên tâm hơn về chất lượng.

Vì sao một số nơi khác ở Trung Quốc cũng trồng dưa lưới Hami mà vẫn gọi là dưa Hami?

Giống dưa lưới Hami đã được nhân rộng sang một số tỉnh có khí hậu ấm như Vân Nam, Hải Nam để trồng trái vụ, nhưng tên gọi "dưa Hami" vẫn được giữ nguyên vì đây là tên giống cây đã đăng ký chứ không chỉ là tên chỉ dẫn địa lý bắt buộc phải trồng đúng tại Hami. Dù vậy, dưa lưới Hami trồng đúng tại Turpan, Hami vẫn thường được xem là chuẩn vị nguyên bản nhất.

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ chuyên gia Du Lịch Trung Quốc của China Trip, đơn vị Chuyên Tour Trung Quốc với hơn 15 năm kinh nghiệm làm du lịch tại Hà Nội. Thông tin được cập nhật tháng 8/2026. Nếu bạn cần tư vấn lịch trình hoặc giá tour mới nhất, liên hệ trực tiếp tại China Trip.