Văn hóa Giang Nam: Vì sao Tô – Hàng được ví như thiên đường?

Kênh đào và nhà cổ ven nước tại Tô Châu, hình ảnh tiêu biểu của văn hóa Giang Nam

Giang Nam theo nghĩa văn hóa là vùng đất nào của Trung Quốc?

Giang Nam nghĩa đen là phía nam sông, chỉ vùng đồng bằng trù phú ở hạ lưu Trường Giang, về mặt văn hóa gồm các thành phố Tô Châu, Hàng Châu, Vô Tích, Gia Hưng, Thiệu Hưng và một phần Thượng Hải ngày nay.

Khác với ranh giới hành chính, Giang Nam là khái niệm văn hóa, không tương ứng với một tỉnh cụ thể nào mà trải rộng qua nam tỉnh Giang Tô và bắc tỉnh Chiết Giang.

Vùng này có chung một hệ ngôn ngữ gọi là tiếng Ngô, chung mạng lưới kênh đào chằng chịt nối các thành phố với nhau, và chung một phong cách sống được xem là tinh tế, chậm rãi hơn so với phương Bắc.

Nếu Bắc Kinh đại diện cho văn hóa cung đình, chính trị của Trung Quốc, thì Giang Nam đại diện cho văn hóa dân sự, thương mại và nghệ thuật, hai mảng ghép bổ sung cho nhau tạo nên bức tranh văn hóa Trung Hoa hoàn chỉnh.

Bản đồ minh họa vị trí vùng văn hóa Giang Nam ở hạ lưu Trường Giang

Câu 'trên có thiên đàng, dưới có Tô – Hàng' xuất hiện từ khi nào?

Câu 'trên có thiên đàng, dưới có Tô – Hàng' được cho là bắt nguồn từ thời nhà Đường, gắn liền với nhà thơ Bạch Cư Dị, người từng giữ chức thứ sử tại cả Hàng Châu lẫn Tô Châu và nhiều lần ca ngợi hai thành phố này trong thơ.

Bạch Cư Dị từng viết câu nổi tiếng "Giang Nam danh quận số Tô Hàng", nghĩa là trong các quận nổi tiếng vùng Giang Nam, Tô Châu và Hàng Châu được nhắc tới đầu tiên, cho thấy sự liên hệ giữa hai thành phố với hình ảnh vùng đất lý tưởng đã có từ giữa thời Đường, khoảng thế kỷ 9.

Đến đầu thời Nam Tống, học giả Phạm Thành Đại ghi lại trong sách Ngô Quận Chí câu nói dân gian với cách diễn đạt gần với ngày nay: "thiên thượng thiên đường, địa hạ Tô Hàng", nghĩa là trên trời có thiên đường, dưới đất có Tô Châu, Hàng Châu.

Câu nói sau đó được lưu truyền rộng rãi và dần rút gọn thành phiên bản quen thuộc hiện tại.

Vì sao Tô Châu, Hàng Châu được ví với thiên đường?

Tô Châu, Hàng Châu được ví với thiên đường nhờ nền kinh tế trù phú từ thời Đường và địa vị kinh đô của Hàng Châu thời Nam Tống, kết hợp với cảnh sắc sông nước hiếm nơi nào trong Trung Quốc sánh được.

Thời nhà Đường, Tô Châu đã là một hùng châu với khoảng 100.000 hộ dân, đông đúc, nhiều kênh đào và cầu, khi đó còn thịnh vượng hơn cả Hàng Châu.

Bước ngoặt lớn đến vào năm 1127, khi nhà Nam Tống chọn Hàng Châu làm kinh đô sau khi mất miền Bắc vào tay nhà Kim, đổi tên thành Lâm An, biến thành phố này thành trung tâm chính trị, kinh tế lớn nhất Trung Quốc suốt 152 năm.

Cả hai thành phố đều nằm trên hoặc gần Đại Vận Hà, tuyến đường thủy giúp vận chuyển lúa gạo, tơ lụa đi khắp cả nước, càng củng cố vị thế vùng đất giàu có bậc nhất.

Với đoàn khách Hà Nội muốn tới tận nơi cảm nhận vùng đất từng được ví với thiên đường này.

Tây Hồ Hàng Châu, biểu tượng cảnh sắc gắn liền với danh xưng thiên đường của vùng Giang Nam

Văn hóa Giang Nam có những đặc trưng nổi bật nào?

Văn hóa Giang Nam nổi bật với bốn đặc trưng chính: vườn cổ điển kiểu tư nhân, nghề tơ lụa lâu đời, hí kịch Côn khúc, và tiếng Ngô, ngôn ngữ riêng chỉ vùng này mới có.

Vườn cổ Tô Châu được UNESCO công nhận Di sản Thế giới năm 1997 với chín khu vườn tiêu biểu, thể hiện triết lý thu nhỏ thiên nhiên vào không gian sống của giới quan lại, văn nhân về hưu.

Côn khúc, loại hình hí kịch cổ nhất Trung Quốc còn được biểu diễn, ra đời tại vùng Côn Sơn gần Tô Châu từ thời Minh, được UNESCO công nhận Di sản Văn hóa Phi vật thể năm 2001.

Nghề dệt tơ lụa tại Tô Châu, Hàng Châu có lịch sử hơn 2.000 năm, từng là mặt hàng xuất khẩu chủ lực qua Con đường Tơ lụa.

Tiếng Ngô, phương ngữ riêng của vùng Giang Nam, khác biệt tới mức người nói tiếng phổ thông chuẩn khó có thể hiểu được nếu chưa từng tiếp xúc.

Đọc thêm: Tơ lụa Tô Châu – Hàng Châu: Lịch sử và nét đặc trưng nghề dệt

Một góc vườn cổ điển Tô Châu, di sản UNESCO tiêu biểu cho văn hóa Giang Nam

Vì sao Giang Nam sản sinh nhiều danh nhân, học giả trong lịch sử?

Giang Nam sản sinh số lượng trạng nguyên và tiến sĩ cao vượt trội so với các vùng khác dưới thời Minh, Thanh, nhờ kinh tế giàu có đủ sức đầu tư dài hạn cho việc học và truyền thống coi trọng khoa cử lâu đời.

Nhiều gia tộc giàu có vùng Giang Nam sẵn sàng nuôi con cháu học chữ hàng chục năm chỉ để dự thi khoa cử, trong khi thư viện tư nhân, trường tư thục mọc lên khắp Tô Châu, Hàng Châu, Vô Tích tạo môi trường học thuật thuận lợi hiếm nơi nào có được.

Chính vì nền tảng này, nhiều danh nhân văn hóa lớn của Trung Quốc như họa sĩ, nhà thơ, quan lại nổi tiếng qua nhiều triều đại phần lớn đều xuất thân hoặc gắn bó với vùng đất Giang Nam, càng củng cố hình ảnh nơi đây như trung tâm văn hóa, tri thức song song với vai trò trung tâm kinh tế.

Ngoài Tô Châu, Hàng Châu, văn hóa Giang Nam còn thể hiện rõ qua đâu?

Ngoài hai thành phố lớn, văn hóa Giang Nam còn thể hiện rõ qua các cổ trấn sông nước như Ô Trấn, Châu Trang, nơi nhà cửa, cầu đá, kênh đào từ hàng trăm năm trước vẫn được giữ gần như nguyên vẹn.

Các cổ trấn này từng là điểm trung chuyển hàng hóa nhỏ dọc mạng lưới kênh đào phụ của Đại Vận Hà, phát triển thành khu dân cư sầm uất nhờ buôn bán tơ lụa, gạo, muối từ nhiều thế kỷ trước.

Kiến trúc nhà cổ ở đây thường có kết cấu chung là mặt tiền hướng ra phố, mặt sau hướng ra kênh, tận dụng đường thủy để vận chuyển hàng hóa ngay tại cửa nhà, đặc trưng mà kiến trúc gia đình vùng khác của Trung Quốc không có.

Đọc thêm: Cổ trấn Giang Nam: Ô Trấn và Châu Trang khác nhau thế nào?

Cổ trấn sông nước điển hình của Giang Nam với nhà cổ, cầu đá và kênh đào

Nên trải nghiệm văn hóa Giang Nam theo cách nào khi đi tour?

Cách trải nghiệm trọn vẹn văn hóa Giang Nam là kết hợp cả thành phố lớn lẫn cổ trấn nhỏ trong cùng lịch trình, thay vì chỉ ghé Tô Châu hoặc Hàng Châu rồi bỏ qua phần còn lại của vùng.

Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, khách thường ấn tượng nhất với Giang Nam vào những ngày mưa phùn nhẹ, khi kênh đào, mái ngói cổ hiện lên đúng chất tranh thủy mặc mà nhiều người từng thấy qua sách vở, khác hẳn hình dung ban đầu về một Trung Quốc chỉ có đô thị lớn hay núi non hùng vĩ.

Đọc thêm: Tây Hồ Hàng Châu gắn với những truyền thuyết nào?

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ China Trip (ChinaTrip.com.vn), chuyên tour Trung Quốc khởi hành từ Hà Nội, TravelVietnam Hà Nội (TravelVietnam.com.vn) quản lý và vận hành.